Summary
Highlights
Video, 11. sınıf AYT biyoloji hazırlıklarının sinir sistemleri ve ekoloji kısmına giriş yapıyor. Konu 7 video serisinde özetlenecek olup, ilk video gliya ve nöronları ele alacak. Diğer videolar aksiyon potansiyeli, beyin, omurilik, çevresel sinir sistemi ve hastalıklar, ve bir checkpoint videosu şeklinde ilerleyecek.
Nöronlar ve gliya hücreleri ele alınıyor. Gliya hücrelerinin nöronlardan 25 kat daha fazla olduğu ve bölünebilme özelliğine sahip olduğu belirtiliyor. Sinir sisteminin bakımı ve onarımından sorumlu hücreler olarak gliya hücreleri öne çıkarken, nöronlar esas işlevi yerine getiriyor. Pre-sinaptik ve post-sinaptik kavramlar açıklanıyor.
Nöronun yapısı detaylandırılıyor: hücre gövdesi, çekirdek, organeller ve Nissl cisimcikleri (granüllü endoplazmik retikulum parçaları) açıklanıyor. Nissl cisimciklerinin nöron büyümesi ve onarımında görevli proteinler ürettiği vurgulanıyor. Ayrıca dendritler, akson, akson terminali, miyelin kılıf ve Ranvier boğumları gibi yapılar anlatılıyor. Miyelin kılıfın yalıtkan olduğu ve iyon geçişini azaltarak sinir iletimini hızlandırdığı belirtiliyor. Nöronlarda madde taşınımını sağlayan mikrotübüllerden de bahsediliyor. Nöronların mitotik aktivitesinin olmadığı, ancak hipokampüs hücrelerinin bölünebildiği, olgun nöronların ise mitotik aktivite göstermediği vurgulanıyor.
Nöronlar görevlerine göre duyu nöronu, ara nöron ve motor nöron olarak üçe ayrılıyor. Duyu nöronlarının reseptörlerden aldığı uyarıyı merkezi sinir sistemine taşıdığı, ara nöronların değerlendirme yaptığı ve motor nöronların oluşan cevabı tepki organına ilettiği belirtiliyor. Duyu nöronlarının hücre gövdesinin merkezi sinir sisteminin dışında bulunduğu özellikle vurgulanıyor. Omurilik kesiti üzerinden duyu nöronlarının dorsalden, motor nöronlarının ventralden giriş/çıkış yaptığı gösteriliyor.
Gliya hücreleri mikrogliya, astrosit, ependim hücreleri, oligodendrosit ve Schwann hücreleri olarak tanıtılıyor. Mikrogliyanın savunma ve fagositoz yaparak hücre artıklarını ve mikroorganizmaları yok ettiği, astrositlerin gliya içindeki en büyük hücreler olup kan-beyin bariyerini oluşturduğu, ependim hücrelerinin BOS hareketini sağladığı ve az miktarda BOS ürettiği açıklanıyor. Oligodendrositlerin merkezi sinir sistemindeki nöronlara miyelin kılıf ürettiği ve aynı anda birden fazla nöronu sarabildiği, Schwann hücrelerinin ise çevresel sinir sistemindeki nöronlara miyelin kılıf ürettiği ve tek bir aksonu sardığı belirtiliyor.
Oligodendrosit ve Schwann hücreleri arasındaki farklar vurgulanıyor. Schwann hücrelerinin nöron onarımında görev aldığı, ancak oligodendrositlerin tamire engel olabilecek faktörler (nogo faktörler) ürettiği belirtiliyor. Bu durumun, çevresel sinir sistemi yaralanmalarının (kol veya bacak kopması gibi) tamir edilebilirken, omurilik yaralanmalarının neden kalıcı felce yol açtığını açıkladığı belirtiliyor. Bilim insanlarının, oligodendrositlerin nogo faktör sentezini engelleyici yöntemler üzerinde çalıştığı vurgulanıyor.