KARTILYA NG KATIPUNAN (Paliwanag sa 14 na Turo ng Katipunan)

Ang hindi mo ibig gawin sa asawa, anak, at kapatid ng iba ay huwag mong gagawin sa sarili mong asawa, anak, at kapatid. Ito ang bersyon ng Kartilya ng Gintong Aral.

Para sa taong may hiya, ang salita ay panunumpa, na nagpapahiwatig ng kahalagahan ng pagtupad sa mga pangako at pagiging matatag sa salita.

Huwag sayangin ang panahon dahil ang yamang nawala ay maaaring maibalik, ngunit ang panahong lumipas ay hindi na maibabalik.

Ang turo na ito ay nagpapahayag ng responsibilidad na ipagtanggol ang inaapi at labanan ang umaapi.

Ang taong matalino ay maingat sa bawat sasabihin at marunong maglihim kung nararapat.

Ang panimula ng Kartilya ay nagsasaad na ang sinumang nagnanais sumapi sa Katipunan ay dapat magkaroon ng ganap na paniniwala sa mga layunin at aral nito. Nilalayon nitong magkaisa ang loob at kaisipan ng lahat ng Tagalog (na tumutukoy sa lahat ng tumubo sa Pilipinas, Visaya, Ilokano, Kapampangan at iba pa) upang makamit ang tunay na katuwiran at kaliwanagan.

Ang buhay na hindi ginugol sa isang malaki at banal na kadahilanan ay inihambing sa kahoy na walang lilim o damong makamandag, na nagpapahayag ng kahalagahan ng pagkakaroon ng layunin sa buhay.

Binibigyang-diin nito na ang gawang magaling na nagmumula sa paghahambog, pagpipita sa sarili, o makasariling hangarin at hindi talagang kagustuhang gumawa ng kabutihan ay hindi tunay na kabaitan.

Ang tunay na kabanalan ay nakikita sa pagkakawanggawa, pag-ibig sa kapwa, at pagtatakda ng bawat kilos, gawa, at pananalita ayon sa katuwiran.

Ang kamahalan ng tao ay wala sa pagkahari, sa tangos ng ilong o puti ng mukha, o sa anumang kalagayan sa batas ng lupa. Ito ay nasa pagkakaroon ng magandang asal, dangal, at puri; sa kakayahang magdamdam at lumingap sa bayang tinubuan.

Kapag lumaganap ang mga aral na ito at sumikat ang araw ng kalayaan sa mga pulo, ang lahat ng ginugol na buhay, pagod, at tiniis na kahirapan ay labis-labis na matutumbasan ng ligayang walang katapusan para sa mga nagkakaisang magkakalahi at magkakapatid.

Sa daang matinik ng buhay, ang lalaki ang patnugot ng asawa at anak. Kung tungo sa kasamaan ang kanilang landas, ang kahihinatnan ng kanyang inakay ay masama rin.

Ang babae ay hindi dapat tingnan bilang libangan lamang, kundi isang katuwang at karamay ng lalaki sa mga kahirapan ng buhay, at dapat pagpitaganan ang kanyang pisikal na kahinaan at alalahanin ang pagmamahal ng isang ina.

Turo nito na anuman ang kulay ng balat, lahat ng tao ay magkakapantay. Walang nakahihigit sa dunong, yaman, o ganda kundi sa pagiging tao.

Ang may mataas na kalooban ay inuuna ang dangal o puri kaysa sa pansariling hangarin, habang ang may hamak na kalooban ay inuuna ang pagpipita sa sarili kaysa sa puri.