Summary
Highlights
આ ભાગમાં મેદાન શું છે તેની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે, જે મુજબ સમુદ્ર સપાટીથી 180 મીટરથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતા સપાટ ભૂમિભાગને મેદાન કહેવાય છે. મેદાનોના વિવિધ પ્રકારો જેવા કે કિનારાના મેદાનો, ડ્રિફ્ટ પ્લેન, નિરપેક્ષના મેદાનો, પંખાકાર મેદાનો, પૂરના મેદાનો, મુખત્રિકોણ મેદાનો અને લોએસ મેદાનોની સમજૂતી આપવામાં આવી છે.
આ વિભાગમાં ગુજરાતના મેદાનોનો ઓવરવ્યુ આપવામાં આવ્યો છે, જેને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે: કચ્છના મેદાનો, સૌરાષ્ટ્રના મેદાનો અને તળ ગુજરાતના મેદાનો. દરેક વિભાગના મુખ્ય મેદાનો અને પ્રદેશોનો ટૂંકો પરિચય નકશા દ્વારા આપવામાં આવ્યો છે.
કચ્છના મેદાનોને ત્રણ પ્રાદેશિક ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે: કંઠીનું મેદાન (કચ્છનો સૌથી ફળદ્રુપ પ્રદેશ), વાગડનું મેદાન (કચ્છના મોટા રણ અને નાના રણ વચ્ચે), અને બન્ની પ્રદેશ (મધ્યધારની ઉત્તરે, ઘાસ માટે જાણીતો, જ્યાં ભૂંગા અને વાંડ જોવા મળે છે).
સૌરાષ્ટ્રના મેદાનોમાં ઝાલાવાડ (કચ્છના નાના રણથી નળ સરોવર સુધી), સોરઠ (જૂનાગઢ અને ગીર સોમનાથનો વિસ્તાર), ગોહિલવાડ (ભાવનગર, શત્રુંજી અને ઘેલો નદી વચ્ચે), દારુકા વન (દેવભૂમિ દ્વારકા, મહાભારત સમયથી), હાલાર (જામનગરનો પ્રદેશ), ઘેડ પ્રદેશ (પોરબંદરના નવી બંદરથી જૂનાગઢના માનાવદર સુધીનો નીચાણવાળો વિસ્તાર, મગફળી માટે જાણીતો) અને લીલી નાઘેર (જૂનાગઢના ચોરવાડથી ગીર સોમનાથના ઉના સુધી)નો સમાવેશ થાય છે.
તળ ગુજરાતના મેદાનોને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. ઉત્તર ગુજરાતના મેદાનોમાં ઘોન મેદાન (બનાસકાંઠા અને કચ્છ વચ્ચે, બટાકા અને બાજરી માટે જાણીતું), ગવાડા પ્રદેશ (મહેસાણાના સતલાસણા તાલુકાની આસપાસ), ખાખરીયા ટપ્પા (મહેસાણાના કડીથી ગાંધીનગરના કલોલ સુધી, ખનીજ તેલ માટે), પોસીના પટ્ટો (સાબરકાંઠાનો પૂર્વ ભાગ), ચુવા પ્રદેશ (બહુચરાજી તાલુકાની આસપાસ), થોળ પ્રદેશ (થોળ પક્ષી અભ્યારણ્યની આસપાસ), અને વઢીયાર પ્રદેશ (બનાસ અને સરસ્વતી નદી વચ્ચે, વઢીયારી ભેંસો માટે)નો સમાવેશ થાય છે. આણંદ અને હિડિંબા વન જેવા પ્રદેશો પણ ઉલ્લેખવામાં આવ્યા છે.
મધ્ય ગુજરાતના મેદાનોને 'ગુજરાતના હરિયાળા બગીચા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમાં સાબરમતીના મેદાનો (અમદાવાદ), ભાલ પ્રદેશ (ભાલિયા ઘઉં માટે), ચરોતર પ્રદેશ (મહી અને શેઢી નદી વચ્ચે, তમાકુ માટે 'સોનેરી પર્ણભૂમિ'), અને કાનમ પ્રદેશ (નર્મદા અને ડાડર નદી વચ્ચે, કપાસ માટે) નો સમાવેશ થાય છે. દક્ષિણ ગુજરાતના મેદાનોમાં પૂરના મેદાનો (તાપી પછીની નદીઓના કાંપથી બનેલા), દંડકારણ્ય પ્રદેશ (ડાંગમાં રામાયણ કાળથી) અને લાટ પ્રદેશ (નર્મદા નદીના દક્ષિણે, ટોલમી દ્વારા ઉલ્લેખિત) નો સમાવેશ થાય છે.