El Filibusterismo: Buod ng Bawat Kabanata 1-39

Inilarawan ang silid ng klase sa pisika. Si Padre Millon, ang propesor, ay kilala sa pilosopiya. Sumenyas si Pelaez kay Placido para idikta ang sagot, na ikinasigaw ng sakit ni Placido. Pinagalitan siya ni Pari Millon. Nahirapan si Placido sa mga tanong at tinawag na 'placidong tagadikta'. Umalis siya sa klase ng walang galang.

Ang kabanatang ito ay tungkol kay Placido Penitente na nawawalan ng gana sa pag-aaral at gustong huminto. Nakasalubong niya si Juanito Pelaez. Nanghingi ng kontribusyon si Placido para sa monumento ni Padre Baltazar. Pumasok siya sa klase na na-late at ayaw niyang pumirma para sa petisyon laban sa pagtatayo ng akademya. Napagalitan siya ni Pari Millon at umalis siya sa klase.

Ang bapor Tabo ay naglalayag sa Ilog Pasig. Nagtalakayan sina Donya Victorina, Don Custodio, Ben Zayb, at mga prayle tungkol sa pagpapaganda ng ilog. Iminungkahi ni Simon ang sapilitang paggawa para sa paghuhukay, ngunit tinutulan ito ni Don Custodio. Iminungkahi naman ni Don Custodio ang pag-aalaga ng itik para palalimin ang ilog sa pamamagitan ng pagkain ng suso, na tinutulan ni Donya Victorina dahil sa pandidiri sa itik.

Nasa ilalim ng Kubyerta si Simon at Basilio, habang pinag-uusapan ang paaralang balak itatag ng mga estudyante. Si Paulita Gomez, kasintahan ni Isagani, ay nabanggit din. Nag-aalala si Donya Victorina sa kanyang asawang si Don Tiburcio de Espadaña. Nag-anyaya si Simon ng serbesa, ngunit tumanggi sina Basilio at Isagani, na nagdulot ng pagtatalo tungkol sa katamaran ng mga Pilipino at ang paggamit ng tubig laban sa serbesa.

Nagkwento ang kapitan ng bapor tungkol sa alamat ng Malapad na Bato. Nabanggit din ang alamat ni Donya Geronima at ni San Nicolas. Nang dumaan ang bapor sa Ilog ng Laguna, itinuro ng kapitan ang lugar kung saan umano namatay si Ibarra. Namutla si Simon at nanatiling tahimik sa pagkabanggit sa pangyayari.

Si Kabesang Tales, anak ni Tandang Selo, ay yumaman sa pagtatrabaho sa tubuhan. Nais niyang pag-aralin si Huli sa kolehiyo. Ngunit inangkin ng mga prayle ang lupa at tinaasan ang buwis, na humantong sa pagkatalo niya sa korte. Dinakip siya ng mga tulisan at humingi ng pantubos. Ibinenta ni Huli ang kanyang alahas at nagtrabaho bilang katulong kay Hermana Penchang upang tubusin ang ama.

Sa gabi ng Noche Buena, naantala si Basilio sa biyahe dahil kay Kutserong Sinong na pinaghinto ng guwardiya sibil. Nakita ni Sinong ang tatlong hari sa posisyon at tinanong si Basilio tungkol sa hari ng mga Indio. Muling nakulong si Sinong dahil sa patay na ilaw ng karomata. Naglakad si Basilio at napansin ang mga pagbabago sa bayan. Nalaman niya ang pagkamatay ni Kapitan Tiago at pagkakadakip kay Kabesang Tales.

Isinalaysay ang buhay ni Basilio. Matapos mamatay ang kanyang ina, lumuwas siya sa Maynila at kinupkop ni Kapitan Tiago. Nagpursigi siya sa pag-aaral at naging magaling na estudyante. Sa huling taon ng medisina, balak niyang pakasalan si Huli pagkatapos ng kanyang pag-aaral.

Habang nasa puntod ng kanyang ina, nakasalubong ni Basilio si Simon, na dating Crisostomo Ibarra. Inilahad ni Simon ang kanyang tunay na pagkatao at balak na maghiganti sa pamahalaan. Nais niyang pukawin ang taumbayan sa paghihimagsik. Gayunpaman, tumanggi si Basilio sa karahasan at nais lamang maging doktor. Pinayuhan siya ni Simon na pag-isipan ang kanyang responsibilidad sa bayan.

Maagang gumising si Huli upang maghanda ng almusal. May lungkot siyang nagpaalam kay Tandang Selo, na pumunta para maging katulong kay Hermana Penchang. Naiwan si Tandang Selo na nawalan ng boses at malungkot, habang pinapanood ang mga tao sa simbahan. Nagulat ang mga kamag-anak nang mawalan siya ng boses.

Kumalat ang balita tungkol sa pagkakabihag ni Kabesang Tales ng mga tulisan. Iba-iba ang reaksyon ng mga tao. Ipinasa ng tenyente, si Padre Clemente, at Hermana Penchang ang pananagutan, na parang si Pilato. Nagdasal si Hermana Penchang at pinabasa si Huli ng librong 'Tandang Basyong Macunat'. Nang bumalik si Kabesang Tales at makitang inangkin na ang kanyang bukirin, nanatili siyang tahimik at malungkot.

Dumating si Simon na may dalang mga alahas at tumigil sa bahay ni Kabesang Tales. Pinakita ni Simon ang iba't ibang mamahaling bato at ibinunyag na makokontrol ang kapalaran ng tao sa pamamagitan ng mga alahas. Nang maalala ni Sinang ang kwintas ni Maria Clara, kinumbinsi ni Simon si Tales na ibenta ito. Nagtungo si Tales upang kumonsulta kay Huli, ngunit nakita niya ang pari at ang bagong umuupa sa kanyang lupa, na nagdulot ng matinding galit sa kanya. Hindi na bumalik si Tales kay Simon. Kinabukasan, natagpuan ang baril ni Simon at isang sulat mula kay Tales, kasama ang kwintas ni Maria Clara. May tatlong patay at dinakip si Tandang Selo.

Nagbakasyon ang Kapitan Heneral sa Los Baños. Naglaro sila ng baraha kasama ang mga prayle at tinalakay ang petisyon ng mga estudyante para sa paaralan ng wikang Kastila. Pinagtalunan din ang kaso ni Huli, na humantong sa pag-utos ng Heneral na palayain si Tandang Selo. Nagbigay ito ng impresyon na pakitang-tao ang kanyang habag.

Sa bahay ni Macaraig, nagtipon ang mga estudyante na sina Isagani, Sandoval, Pecson, at Pelaez upang talakayin ang pagtatatag ng akademya ng wikang Kastila. Maniniwala sila sa tagumpay at nakikipag-ugnayan kay Padre Irene at Don Custodio. Nais nilang lapitan si Ginoong Pasta, isang abogado para sa suporta.

Dinalaw ni Isagani si Ginoong Pasta, isang maimpluwensyang abogado, upang humingi ng suporta sa kanilang petisyon. Hindi nagpakita ng interes si Ginoong Pasta na makialam, sa halip ay pinilit niyang lituhin si Isagani gamit ang mga paliwanag at ipinayo na iwasan ang makialam sa isyung pampubliko. Nakinig si Isagani sa mga payo at umalis na may lungkot.

Naglunsad si Quiroga ng hapunan upang makakuha ng suporta sa pagtatayo ng konsulado ng Tsina. Ginipit siya ni Simon na magbayad ng utang. Nag-alok si Simon na bawasan ang utang kapalit ng pagtatago ng mga armas sa bodega ni Quiroga. Sa takot, pumayag si Quiroga. Sa kabilang banda, pinag-uusapan ng mga prayle ang 'ulo na nagsasalita' ni Mr. Leeds.

Isinapi ang masiglang perya sa Quiapo. Naroroon sina Padre Camorra at Ben Zayb, na tuwang-tuwa sa mga babae. Napansin ni Padre Camorra si Paulita Gomez kasama si Isagani. Nakita nila ang mga kahoy na rebulto na naglalarawan ng iba't ibang uri ng tao sa lipunan. May nakita silang rebulto na kahawig ni Padre Camorra at Simon. Walang si Simon sa perya.

Ipinakita ni Mr. Leeds ang kanyang pagtatanghal sa harap ng mga prominenteng tauhan. Nais ni Ben Zayb na tuklasin ang lihim ng mahika. Ipinakilala ni Mr. Leeds ang isang ulo, si Imuhtis, na nagkwento ng kanyang kasawian. Napa-focus sa ulo si Padre Salvi, na naging dahilan ng kanyang takot at pagkahimatay. Nagpasiya si Don Custodio na ipagbawal ang palabas. Umalis si Mr. Leeds papuntang Hong Kong.

Galit na umalis si Placido Penitente mula sa klase. Nakita niya sina Padre Sibyla at Don Custodio. Nadatnan niya ang kanyang inang si Kabesang Andang at nagsabing titigil na sa pag-aaral. Hindi pa rin pumayag si Placido na humingi ng tulong. Pumunta siya sa daungan at nakita si Simon. Nakita niya si Simon na nakikipag-usap sa isang lalaking gumagawa ng pulbura. Nagdesisyon si Placido na sumama sa plano ni Simon, ngunit puno pa rin ng agam-agam.

Ipinakita ang pagkatao ni Don Custodio Salazar y Sanchez de Monte Redondo. Kilala siya bilang 'Buena Tinta' at maimpluwensya sa lipunan ng Maynila. Nahirapan siyang magdesisyon tungkol sa akademya ng wikang Kastila. Kinonsulta niya si Ginoong Pasta at Pepay. Nagdesisyon si Don Custodio na masaya niyang isusulat.

Puno ang teatro sa pagtatanghal ng 'Les Cloches de Corneville'. Nagkalat si Camarroncocido at Tio Kiko. Hati ang opinyon ng mga taga-Maynila sa palabas. Napansin ni Camarroncocido ang mga taong tila nagmamatyag kay Simon at narinig ang usapan tungkol sa isang 'putok' na nagpapahiwatig ng balak. Hindi nakialam si Camarroncocido. Nagpakalat ng kasinungalingan si Tadeo. Dumating sina Donya Victorina at Paulita Gomez.

Puno ang dulaan habang hinihintay ang Heneral. Nandoon din si Pepay upang impluwensiyahan si Don Custodio. Masaya sina Macaraig, Sandoval, at Pecson dahil sa pag-asa nila sa desisyon. Malungkot si Isagani dahil nakita niya si Paulita kasama si Juanito. Umawit sina Gertrud at Serpolette. Nagalit ang isang babaeng huli, at pinuna ni Ben Zayb ang palabas. Natuklasan ng mga estudyante na ang kanilang petisyon ay aprubahan ngunit ibibigay sa isang relihiyosong orden. Nadismaya sila at nagpunta sa Panciteria.

Hindi nagpunta sina Simon at Basilio sa dulaan. Nakita ni Macaraig si Simon malapit sa kombento ng Santa Clara. Si Basilio ay abala sa pag-aaral at pag-aalaga kay Kapitan Tiago. Dumating si Simon at sinabi kay Basilio na sumama sa himagsikan. Pinayuhan ni Simon na iligtas si Maria Clara, ngunit sinabi ni Basilio na namatay na si Maria Clara. Nalaman din ni Basilio ang pagkamatay mula kay Padre Irene. Nalaman ni Kapitan Tiago ang pagkamatay ng anak at nagpakalunod sa apyan. Nagalit si Simon at umalis. Nawalan ng gana si Basilio sa pag-aaral.

Nakipagkita si Isagani kay Paulita sa Malecon de Manila. Bagama't galit, natunaw ang kanyang sama ng loob nang makita si Paulita. Nag-usap sila tungkol sa mga pangarap. Naisip ni Isagani na balang araw ay magiging malaya at masagana ang bayan, ngunit nagdududa si Paulita. Naisip ni Isagani na mamatay para sa bayan, at ipagmamalaki ni Paulita ang kanyang sakripisyo.

Naglunsad ng salo-salo ang mga mag-aaral sa Panciteria Macanista de Buen Gusto. Naroon sina Sandoval, Macaraig, Pecson, Tadeo, at Isagani. Punong-puno ng sarkasmo ang kanilang usapan. Nagbigay sila ng mga talumpati na puno ng birong patama sa mga prayle at pamahalaan. Napansin nila ang isang espiya na utusan ni Padre Sibyla. Natapos ang salo-salo na may halong pangamba.

Maagang nagising si Basilio upang dalawin ang kanyang pasyente. Hindi niya napansin ang kakaibang kilos ng mga estudyante. May natagpuang mga paskil na naglalaman ng mga mapanghimagsik na pahayag. Pinayuhan siya ng propesor na umuwi. Nakita niya si Isagani na nagagalit sa mga kaklase dahil sa takot. Nagpasiya si Basilio na puntahan si Macaraig, ngunit nahuli siya ng mga guwardiya sibil dahil kasama ang pangalan niya sa listahan ng mga suspek.

Nagkaroon ng pag-uusap sina Padre Fernandez at Isagani. Hinangaan ni Padre Fernandez si Isagani dahil sa tapang nito. Binatikos ni Isagani ang mga prayle bilang tagapagsilbi ng karunungan na pumipigil sa kaalaman ng mga Pilipino. Sinabi niya na ang kalayaan, karunungan, at katarungan ay hindi pinaghihiwalay. Kinilala ni Padre Fernandez ang kanyang pagkatalo at sinabing dapat tumigil ang mga prayle sa pagtatago sa likod ng pamahalaan.

Kumalat ang balita ng hula ni Ben Zayb tungkol sa kaguluhan. Nabalisa ang mga tao, lalo na ang mga Intsik at prayle. Nagpunta si Quiroga kay Simon upang itanong kung dapat gamitin ang mga armas. Hindi siya kinonsulta ni Simon. Hindi rin siya tinanggap ni Don Custodio. Nakita ni Quiroga na armado si Ben Zayb, kaya nagkunwari siyang may sakit. Nagkaroon ng mga insidente ng kaguluhan at patayan. Natagpuan ni Ben Zayb ang bangkay ng isang babae sa Luneta ngunit hindi ito binigyan ng pansin.

Inilarawan ang marangyang libing ni Kapitan Tiago. Si Padre Irene ang tagapamahala ng testamento. Malaking bahagi ng kayamanan ay napunta sa Santa Clara at iba pang orden. Isinauli ni Padre Irene ang pamana kay Basilio. Nagkaroon ng usapan tungkol sa damit ni Kapitan Tiago. Kumalat ang kwento na nagpakita ang kaluluwa ni Kapitan Tiago. Maraming humanga sa libing, lalo na si Donya Patrocinio. Naging pagkakataon ito ni Kapitan Tiago upang ipakita ang kanyang katayuan.

Patuloy ang kalungkutan sa San Diego. Lubos na naapektuhan si Huli sa pagkakapiit ni Basilio. Nais niyang gumawa ng paraan. Iminungkahi ng hukom na si Padre Camorra lamang ang makakatulong. Nagdalawang-isip si Huli sa takot. Nagpunta siya sa kombento kasama si Hermana Bali. Inabuso siya ni Padre Camorra. Kinagabihan, nabalitaang tumalon si Huli mula sa bintana ng kombento at namatay. Labis na nasaktan si Tandang Selo at umalis sa bayan.

Hindi nabanggit sa pahayagan ang trahedya ni Huli. Nakalaya ang karamihan sa mga estudyante, maliban kay Basilio, na nakakulong dahil sa mga akusasyon. Sinubukan ng Mataas na Kawani na ipagtanggol si Basilio, ngunit tumutol ang Heneral. Nabalisa ang Kawani, ngunit ipinahayag ng Heneral na wala siyang pakialam sa mga Pilipino. Nagpatuloy ang argumento, at agad na nagbitiw sa tungkulin ang Kawani at bumalik sa Espanya.

Maraming magulang ang nagpasyang itigil ang pag-aaral ng kanilang mga anak. Maraming estudyante ang nasuspinde at bumagsak. Sina Pecson, Tadeo, at Juanito Pelaez ay nasuspinde. Nagplano si Pecson na maglingkod sa korte, tuwang-tuwa si Tadeo at sinunog ang kanyang mga aklat, at si Juanito Pelaez ay napilitang magtrabaho sa tindahan. Umalis si Macaraig papuntang Europa. Nakapasa sina Isagani at Sandoval. Si Basilio ay nanatili sa bilangguan at nalaman ang pagkamatay ni Huli. Si Simon ay gumaling at naging madalas sa tindahan ni Don Timoteo Pelaez. Ikinasal si Juanito Pelaez at Paulita Gomez.

Nakatakdang umalis si Simon kasama ang Heneral. Pinatawag ni Simon si Basilio at nakita ang pagbabago sa binata. Ipinahayag ni Basilio ang kanyang pagsisisi at kahandaang sumama sa plano ni Simon. Ipinakita ni Simon ang isang bomba na hugis pomegranate, na naglalaman ng nitroglycerin. Ipinaliwanag niya kung paano ito gagamitin sa isang piging. Nagbigay siya ng ibang misyon kay Basilio: pamunuan ang pag-alsa ng mga tao at agawin ang mga armas sa bodega ni Quiroga. Kinakailangan ang marahas na pagbabago para sa bagong lipunan. Sa huli, pumayag si Basilio sa plano dahil sa galit.

Si Basilio ay nasa kalsada, nag-iisip kung paano gugugulin ang oras bago maganap ang trahedya. Wala siyang pera. Inisip niya ang magaganap na sakuna at ang kanyang pagbabago mula sa utusan tungo sa makapangyarihang nilalang. Nakita niya si Simon na may dalang lampara, patungo sa Saye Anloague. Nalaman niyang doon gaganapin ang kasal nina Juanito Pelaez at Paulita Gomez. Nagtungo siya sa bahay ni Kapitan Tiago at nakita ang mga paghahanda. Lihim na nagbabantay si Basilio.

Nagsimula na ang piging sa bahay ni Kapitan Tiago para sa kasal. Dumating ang mga bisita, kabilang ang bagong kasal at mga prayle. Nag-iisa si Basilio sa labas, nag-iisip na bigyan ng babala ang mga bisita, ngunit nakita niya sina Padre Salvi at Padre Irene, kaya nagbago ang kanyang isip. Nakita rin niya si Simon na may dalang ilawan. Sinubukang iligtas ni Basilio ang mga nasa loob, ngunit hinadlangan siya ng mga tanod. Hinila niya si Isagani at ipinaliwanag ang tungkol sa ilawan. May nakita ang mga bisita na papel na may sulat na 'Mene Thecel Phares' at ang dagdag ni Juan Crisostomo Ibarra. Biglang may kumuha sa ilawan, itinapon sa ilog, at tumalon.

Agad na isinulat ni Ben Zayb ang isang artikulo tungkol sa naganap sa piging, na pinalabas niyang bayani ang Kapitan Heneral at mga prayle. Ngunit hindi ito tinanggap ng pahayagan dahil ipinagbawal ng Kapitan Heneral. Kumalat ang balita tungkol sa pagnanakaw sa bahay-pahingahan ng mga prayle sa Pasig. Nais ni Ben Zayb na palakihin ang kwento, ngunit natagpuan niya si Padre Camorra na bahagya lamang ang sugat. Lumitaw ang balita na iniugnay si Simon sa mga tulisan. Natagpuan ang bala at pulbura sa bahay ni Simon.

Kumalat ang balita tungkol sa mga pangyayari sa gabi ng piging. Natuklasan ni Chichoy na maraming sako ng pulbura ang nakatago sa ilalim ng kubol. Nagkaroon ng samot-saring hinala ang mga naroroon. Ayon kay Chichoy, si Simon ang nagplano ng lahat. Nagulat ang lahat nang malaman na umalis si Simon bago magsimula ang hapunan. Naging palaisipan kung sino ang tumigil sa plano. Tahimik na nakinig si Isagani at umalis pagkatapos.

Upang itago ang kahinaan ng pamahalaan, dinakip ang mga pinaghihinalaang tulisan. Pinahirapan sila ng mga guwardiya sibil. Nagsalita si Carolino laban sa kalupitan. Sinalakay ng mga tulisan ang grupo. Inutos ng pinuno na barilin ang mga bihag. Binaril ni Carolino ang isang lalaki na nagpakita sa itaas ng bato. Natagpuan niya na si Tandang Selo ang kanyang nabaril. Namatay si Tandang Selo sa kanyang harapan.

Sugatan si Simon sa bahay ni Padre Florentino. Nakatanggap ng telegrama si Padre Florentino na may utos na hulihin ang isang Kastilang nagtatago sa kanyang bahay. Nagpasyang uminom ng lason si Simon. Ikinwento niya kay Padre Florentino ang kanyang tunay na pagkatao bilang Crisostomo Ibarra at ang kanyang mga plano. Ipinahayag ni Padre Florentino na hindi tinutulungan ng Diyos ang layunin na puno ng kasamaan. Tinanggap ni Simon ang kanyang pagkakamali at pumanaw. Kinuha ni Padre Florentino ang mga alahas ni Simon at inihagis sa dagat, bilang simbolo ng pagtanggi sa kasakiman.