Summary
Highlights
Kadir Gümüş, Türk Dili ve Edebiyatı dersine AYT sınavında 24'te 24 hedefiyle başlıyor. Halk edebiyatı ünitesinin anonim, aşık tarzı ve tekke tasavvuf olmak üzere üç ana başlık altında toplam yedi video ders olarak işleneceğini belirtiyor. Öğrencilere video ders notları ve soru bankası edinmelerini tavsiye ediyor.
Halk edebiyatının genel özellikleri arasında halkı ilgilendiren konuların işlenmesi (aşk, doğa, kahramanlık, özlem), mazmunların (kalıplaşmış sözler) az da olsa kullanılması, basit söz sanatlarına yer verilmesi (teşbih), doğaçlama oluşumu ve sözlü aktarım, halktan kişilerin icracı olması yer alıyor. Eserlerin cönk adı verilen defterlerde toplandığı, imla hataları içerebildiği, Arap harfleriyle yazıldığı ve basmala ile başlayıp temmet ile bittiği belirtiliyor. Nazım birimi olarak dörtlük, ölçü olarak hece ölçüsü ağırlıklı olsa da 17. yüzyıldan sonra (Aşık Ömer ve Gevheri etkisiyle) az da olsa beyit ve aruz ölçüsüne rastlanabileceği ifade ediliyor. Halk edebiyatında nesire göre nazımın daha baskın olduğu vurgulanıyor.
Anonim halk edebiyatı, yazarı ve şairi belli olmayan eserlerden oluşur, halkın ortak ürünüdür ve sözlü geleneğin bir parçasıdır. Eserler zamanla cönklerde derleme yöntemiyle yazıya geçirilmiştir. Dil sadedir. Bu bölüm mani, türkü, ninni gibi nazım (şiir) şeklindeki ürünler ve efsane, masal, fıkra gibi nesir (düz yazı) şeklindeki ürünler olarak inceleniyor. Ayrıca halk hikayeleri gibi hem şiir hem düz yazı karışık olanlar ve geleneksel tiyatro türleri de (Karagöz, Orta Oyunu, Meddah) bu kapsamda ele alınıyor.
Mani, halk şiirinin en küçük biçimi olup tek dörtlükten oluşur ve genellikle yedi hece ölçüsüyle (aaxa kafiye şeması) yazılır. İlk iki dize doldurma (asıl konudan bağımsız), son iki dize ise asıl düşünceyi içerir. Mani yakmak, mani atmak, mani düzmek terimleri kullanılır. Maniler konularına göre gelin-kaynana, sevda, fal, sünnet, evlenme, Ramazan, iş ve asker manileri gibi çeşitli türlere ayrılır. Yapılarına göre maniler ise klasik (düz) mani, kesik (cinaslı) mani, artık (yedekli) mani ve değiş (karşılıklı) mani olarak dört başlıkta incelenir. Cinaslı manilerde cinaslı uyak kullanımı zorunludur. Çıkmış ÖSYM soruları üzerinden mani analizi ve çözüm teknikleri gösterilir.
Türkü, ezgilerle söylenen anonim bir halk şiiri nazım biçimidir. Bent (değişen bölümler) ve kavuştak (nakarat, tekrar eden bölümler) olmak üzere iki ana bölümden oluşur. Bentler dörtlük, üçlük, ikilik gibi farklı sayılarda dizeden oluşabilirken, kavuştaklar da aynı şekilde farklı dize sayılarına sahip olabilir. Türküler usullü (belli bir ezgi ve ritme bağlı, örneğin oyun havaları: oturak, kırık hava, karşılama, horon, sümani, datri, zeybek) ve usulsüz (uzun havalar: divan, bozlak, kayabaşı, hayrat) olmak üzere ezgilerine göre ikiye ayrılır. Konularına göre ise aşk, kahramanlık, askerlik, tören, iş, ölüm gibi sınırsız çeşitlilik gösterir. Türkmen sözcüğünü ilk defa Ali Şir Nevai'nin 'Mizanül Evzan' adlı eserinde kullandığı belirtilir.
Ağıt, ölen kişiler veya kaybedilen değerler için duyulan üzüntüyü dile getiren şiirlerdir. İslamiyet öncesi Türk edebiyatındaki karşılığı sagu'dur. Anonim halk edebiyatında ağıtlar genellikle söyleyeni belli olmayan ve içerisinde ölen kişi için dua (alkış) ile beddua (kargış) bulunabilen şiirlerdir. Ninni ise annelerin çocuklarını uyutmak veya sakinleştirmek için söyledikleri ezgili şiirlerdir. Ninnilerin eski Türkçedeki adı 'balu balu' iken, Divanü Lugati't-Türk'te de bahsedilir. Şeyh Galip'in Hüsn-ü Aşk adlı eserinde ilk ninni örneklerinden biri bulunur.
Kadir Gümüş, dersin sonunda öğrencilere video ders notlarındaki karekodları kullanarak çıkmış soruları çözmelerini ve bir sonraki derse hazırlanmalarını tavsiye ediyor. Ayrıca mani nazım şeklinin biçim ve içerik özelliklerini dikkate alarak verilen dizelerle bir mani oluşturma etkinliği verip, yorumlarda paylaşmalarını istiyor.