ભૂગોળ મેગા લેક્ચર: PSI અને કોન્સ્ટેબલ સ્પેશિયલ - શિવાંગ રાવલ સર

શિવાંગ રાવલ સર વર્લ્ડ ઇનબોક્સના પ્લેટફોર્મ પર ભૂગોળના મેગા રિવિઝન શ્રેણીની શરૂઆત કરે છે. પરીક્ષાઓમાં સંપૂર્ણ સિલેબસ તૈયાર કરવા અને યોગ્ય સમયે રિવિઝન કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે. આ લેક્ચરમાં ગુજરાત, ભારત અને ભૌતિક ભૂગોળના A થી Z સુધીના મુદ્દાઓ આવરી લેવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાતનો સ્થાપના ક્રમાંક 15મો છે. સ્થાપના સમયે ગુજરાતમાં 17 જિલ્લાઓ હતા, જેમાં કચ્છમાં 1, સૌરાષ્ટ્રમાં 6 અને તળ ગુજરાતમાં 10 જિલ્લા હતા. 2026માં કચ્છમાં 1, સૌરાષ્ટ્રમાં 11 અને તળ ગુજરાતમાં 22 જિલ્લા થઈને કુલ 34 જિલ્લા છે. 2025માં વાવથરાદ નવો જિલ્લો બનાસકાંઠામાંથી અલગ પડ્યો છે. ગુજરાતની સ્થાપના સમયે 185 તાલુકા હતા, વર્તમાનમાં 265 કે 268 તાલુકા છે. સૌથી વધુ તાલુકા સુરતમાં (12) અને સૌથી ઓછા ડાંગ અને પોરબંદરમાં (3-3) છે. ગુજરાત ગૌરવ દિન 1 મેના રોજ ઉજવાય છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય મજૂર દિવસ પણ છે. ગુજરાત 1960 પહેલા બૃહદ મુંબઈ રાજ્યનો ભાગ હતું. ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી ડો. જીવરાજ નારાયણ મહેતા અને પ્રથમ મુખ્ય સચિવ વી. ઈશ્વરન હતા.

ગુજરાત ભારતના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલું રાજ્ય છે. ગુજરાત 20.06° ઉત્તર અક્ષાંશથી 24.42° ઉત્તર અક્ષાંશ અને 68.1° પૂર્વ રેખાંશથી 74.28° પૂર્વ રેખાંશ વચ્ચે આવેલું છે. ગુજરાતની ઉત્તરમાં રાજસ્થાન, પૂર્વમાં મધ્યપ્રદેશ, અગ્નિમાં મહારાષ્ટ્ર અને વાયવ્યમાં પાકિસ્તાન આવેલું છે. ગુજરાતની આંતરરાષ્ટ્રીય સીમા પાકિસ્તાન સાથે 512 કિલોમીટર લાંબી છે, જેને રેડક્લિફ બોર્ડર અથવા 24 પેરેલલ લાઈન તરીકે પણ ઓળખાય છે. શીર્ક્રિક ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે વિવાદિત વિસ્તાર છે. નડાબેટ (સુઈગામ, વાવથરાદ) આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ જોવાનું સ્થળ (સીમાદર્શન) છે. કર્કવૃત (23.5° ઉત્તર અક્ષાંશ) ગુજરાતના ઉત્તર ભાગમાંથી પસાર થાય છે અને અરવલ્લી, સાબરકાંઠા, ગાંધીનગર, મહેસાણા, પાટણ, કચ્છ જેવા જિલ્લાઓમાંથી પસાર થાય છે (અસા ગમ પાક).

ગુજરાતનું કુલ ભૌગોલિક ક્ષેત્રફળ 1,96,024 ચોરસ કિલોમીટર છે, જે ભારતના કુલ વિસ્તારના 6.04% જેટલો ભાગ રોકે છે. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ગુજરાત ભારતમાં પાંચમા ક્રમે આવે છે (રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ પછી). ગુજરાતનો સૌથી મોટો જિલ્લો કચ્છ (45,652 ચોરસ કિલોમીટર) અને સૌથી નાનો જિલ્લો ડાંગ (1,764 ચોરસ કિલોમીટર) છે. ગુજરાતની ઉત્તરથી દક્ષિણ લંબાઈ 590 કિલોમીટર અને પશ્ચિમથી પૂર્વ લંબાઈ 500 કિલોમીટર છે. ગુજરાતનો દરિયાકિનારો 2340.62 કિલોમીટર લાંબો છે. (જૂની માહિતી મુજબ 1600 કિલોમીટર). કચ્છ સૌથી વધુ અને મોરબી સૌથી ઓછો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. ગુજરાતના 15 જિલ્લાઓ દરિયાકિનારો ધરાવે છે. ગુજરાતને અરબ સાગર, કચ્છનો અખાત અને ખંભાતનો અખાત એમ ત્રણ દરિયાઈ સ્વરૂપો મળ્યા છે. અરબ સાગર અને કચ્છના અખાતને દ્વારકાની ભુશિર અલગ કરે છે.

ગુજરાતમાં કુલ નાના-મોટા 144 ટાપુઓ છે. દેવભૂમિ દ્વારકામાં બેટ દ્વારકા, સમિયાણી, કાળુભાર અને નરારા રીફ જેવા ટાપુઓ આવેલા છે. બેટ દ્વારકા કંકોદ્વાર તરીકે પણ ઓળખાય છે અને અહીં સુદર્શન સેતુ (ગુજરાતનો સૌથી મોટો કેબલ બ્રિજ) આવેલો છે. નર્મદા નદીના મુખ પાસે ખંભાતના અખાતમાં અલિયાબેટ ટાપુ આવેલો છે જે કુદરતી વાયુનો ભંડાર છે. પીરમબેટ (ભાવનગર) અને પીરોટન ટાપુ (જામનગર), દીવ (ગીર સોમનાથ) જેવા ટાપુઓ જાણીતા છે. દીવ પોર્ટુગીઝ શાસન હેઠળ હતું. દીવમાં ઘોઘલા બીચ (બ્લૂ ફ્લેગ), નાગોવા બીચ, દીવનો કિલ્લો, INS ખુખરી મેમોરિયલ અને ગંગેશ્વર મહાદેવ આવેલા છે. શિયાળબેટ અમરેલી જિલ્લામાં પીપાવાવ બંદર પાસે આવેલો છે. ગુજરાતનું સૌથી ઊંચું શિખર ગિરનાર પર ગોરખનાથ (1117 મીટર) છે. ઉત્તર સરહદે અરવલ્લી પર્વતમાળા આવેલી છે. આરાસુરની ટેકરીઓમાં અંબાજી (સૌથી મોટી શક્તિપીઠ) આવેલું છે, જ્યાંથી તાંબુ, જસત, શિશુ અને સફેદ આરસ મળે છે. તારંગાના ડુંગરો મહેસાણા જિલ્લામાં છે. પાવાગઢનો ડુંગર (પંચમહાલ) વિંધ્યાચલ પર્વતમાળાનો ભાગ છે, જ્યાં મહાકાળી માતાનું મંદિર આવેલું છે. સાપુતારા (ડાંગ) ગુજરાતનું એકમાત્ર હિલ સ્ટેશન છે, જેનું નામ 'સાપનો નિવાસ' છે. છોટાઉદેપુરમાં આંબાડુંગર અને નવતીમાંથી લીલા રંગનો આરસ (ડોલોમાઈટ, ફ્લોરસ્પાર) મળે છે. ઈડરીયો ગઢ (સાબરકાંઠા) જાણીતો છે. શામળાજી (અરવલ્લી) અરવલ્લી પર્વતમાળાનો ભાગ છે અને હવે તાલુકો પણ છે. સૌરાષ્ટ્રનું સૌથી ઊંચું શિખર ગિરનાર પર ગોરખનાથ છે. ગીરની ટેકરીઓનું સૌથી ઊંચું શિખર સરકલા (અમરેલી, 643 મીટર) છે. પાલીતાણા (શેત્રુંજય) ખાતે સૌથી વધુ 863 જૈન મંદિરો છે. તળાજાના ડુંગરો (ભાવનગર) પર 30 બૌદ્ધ ગુફાઓ આવેલી છે. જામનગરમાં સત્યાદેવનો ડુંગર, અલેચની ટેકરીઓ અને ગોપની ટેકરીઓ આવેલી છે. બરડોના ડુંગરો (પોરબંદર-જામનગર)માં આભપરા (637 મીટર) અને વેણુ શિખર આવેલા છે. ચોટીલાના ડુંગરો (સુરેન્દ્રનગર) માંડવની ટેકરીઓનો ભાગ છે. હિંગોળગઢના ડુંગરો (રાજકોટ) સૌરાષ્ટ્રનું માથેરાન કહેવાય છે. કચ્છમાં ઉત્તરધાર (કાળો ડુંગર, દત્ત પ્રભુના પગલાં), મધ્યધાર (ધીણોધર) અને દક્ષિણધાર (નનામો ડુંગર) જેવી શ્રેણીઓ આવેલી છે. ભુજીયા ડુંગર પર સ્મૃતિવન સંગ્રહાલય આવેલું છે. મેકરણ દાદાનું સમાધિ સ્થળ હબા ડુંગર પાસે (કચ્છના ભોમિયા) છે. કંથકોટના ડુંગરો (વાગડ) આવેલા છે. માતાના મઢ પાસેથી મંગળ ગ્રહ જેવા અવશેષો મળ્યા છે.

ગુજરાતમાં 4 રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (ગીર, મરીન, વેળાવદર, વાંસદા) અને 23 અભયારણ્યો છે. ગુડખર (જંગલી ગધેડા) કચ્છના નાના રણમાં જોવા મળે છે. રીંછ માટે જેસોર અભયારણ્ય બનાસકાંઠામાં છે. નળ સરોવર પક્ષી અભયારણ્ય અમદાવાદ અને સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાની સરહદે આવેલું છે, જેને પક્ષીવિદોની આંગણવાડી કહેવાય છે. ગુજરાતનું એકમાત્ર જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર કચ્છનું રણ છે. ગુજરાતમાં 5 રામસર સાઈટ છે (છારીદંડ નવી). સુરખાબનું પ્રજનન સ્થળ મોટું રણ છે. ગુજરાતનું રાજ્ય પ્રાણી એશિયાઈ સિંહ અને રાજ્યપક્ષી સુરખાબ (હંજના) છે. દેવળીયા પાર્ક ગીરસોમનાથમાં સફારી પાર્ક છે. કચ્છ જિલ્લામાં સૌથી વધુ અભયારણ્યો છે. સિંહ અભયારણ્ય 5 છે અને રીંછ અભયારણ્ય 5 છે. રતનમહાલ (દાહોદ)માં વાઘની કાયમી વસાહત છે. ગુજરાતમાં કુલ 526 પક્ષી પ્રજાતિઓ છે. 2011 મુજબ ગુજરાતમાં 891 સિંહો હતા. ગુજરાતમાં સૌથી પહેલું અભયારણ્ય ગીર (1965) હતું. ગુજરાતમાં 7 પ્રકારની જમીન છે, જેમાં સૌથી વધુ કાંપની જમીન છે. કપાસની ખેતી માટે કાળી જમીન, તમાકુ માટે ચરોતર પ્રદેશની જમીન અને રણપ્રદેશમાં ક્ષારીય જમીન છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં કાળી, પહાડી, જંગલ પ્રકારની અને લેટેરાઈટ જમીન જોવા મળે છે. જમીનની ફળદ્રુપતા માટે નાઈટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટાશ (NPK) તત્વો જરૂરી છે. દરિયાકિનારે ક્ષારથી બચવા ચેરના વૃક્ષો (મેંગ્રુવ) વાવવામાં આવે છે. રેતાળ જમીન ભેજ સંગ્રહ ઓછો કરે છે. સ્વયં ખેડાતી જમીન કાળી જમીન છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં લેટેરાઈટ જમીન ડાંગ જિલ્લામાં છે. ચરોતરને સોનેરી પાકનો મુલક કહેવાય છે. કાનમ પ્રદેશ નર્મદા અને ઢાઢર નદી વચ્ચે આવેલો છે. નાઘેર પ્રદેશ ઉનાથી ચોરવાડ, ઘેડ પ્રદેશ નવી બંદરથી માણાવદર અને ભાલ પ્રદેશમાં ભાલિયા ઘઉં થાય છે. વાગડ પ્રદેશ કચ્છમાં અને બનાસકાંઠાના પશ્ચિમના અર્ધરણ વિસ્તારને ગોઢા કહેવાય છે.

મગફળીના ઉત્પાદનમાં ગુજરાતનો ક્રમ પ્રથમ છે. હાફુસ કેરી વલસાડમાં અને કેસર કેરી ગીર સોમનાથમાં પ્રખ્યાત છે. વરિયાળી અને ઇસબગુલના ઉત્પાદનમાં ઊંઝા (મસાલા નગરી) પ્રખ્યાત છે. ઇસબગુલના ઉત્પાદનમાં ગુજરાત વિશ્વમાં પ્રથમ છે. બટેટા માટે ડીસા પ્રખ્યાત છે. સફેદ સોના તરીકે કપાસ, ભાલ પ્રદેશના ઘઉં (ભાલિયા ઘઉં) પ્રખ્યાત છે. ડાંગરના ઉત્પાદનમાં અમદાવાદ જિલ્લો મોખરે છે. એરંડાના ઉત્પાદનમાં બનાસકાંઠા પ્રથમ છે. ગુજરાતની પ્રથમ કૃષિ યુનિવર્સિટી દાંતીવાડા (1972-73) છે. ડુંગળીના ઉત્પાદનમાં ભાવનગર જિલ્લો પ્રથમ છે. મસાલા સંશોધન કેન્દ્ર જગુદણ (મહેસાણા)માં આવ્યું છે. ગુજરાતની સૌથી લાંબી નદી સાબરમતી (ગુજરાતની નાઈલ) છે. ગુજરાતની જીવાદોરી નર્મદા નદી છે. સરદાર સરોવર બંધ નર્મદા નદી પર (ગુજરાતનો સૌથી મોટો બંધ, ઊંચાઈ 138.68 મીટર) આવેલો છે. કર્કવૃતને બે વાર ઓળંગતી નદી મહી નદી છે. ઉત્તર ગુજરાતની સૌથી મોટી નદી બનાસ, સૌરાષ્ટ્રની સૌથી લાંબી નદી ભાદર (260 કિમી) અને દક્ષિણ ગુજરાતની સૌથી મોટી નદી દમણગંગા છે. વિશ્વામિત્રી નદી લિમ્પોપો ઓફ ગુજરાત તરીકે ઓળખાય છે, જે વડોદરા શહેરમાંથી પસાર થાય છે.

નર્મદા નદીનું બીજું નામ મારેવા, રેવા, મહીકલ કન્યા, સોમોદ ભવા, ગુજરાતની એમેઝોન છે. નર્મદાનું ઉદ્ભવ સ્થાન અમરકંટક (મધ્યપ્રદેશ) છે. તાપી નદી મુલતાઈની ટેકરીઓ (મધ્યપ્રદેશ)માંથી નીકળે છે. મહી નદી મેહદ સરોવર (મધ્યપ્રદેશ)માંથી નીકળે છે. સાબરમતી નદી ડેબર સરોવર (રાજસ્થાન)માંથી અને બનાસ નદી શિરોવણા ડુંગર (રાજસ્થાન)માંથી નીકળે છે. શેત્રુંજી નદી અમરેલીમાંથી નીકળી ભાવનગરમાં ખંભાતના અખાતને મળે છે. ગિરનાર પર્વત પરથી સ્વર્ણરેખા (સુવર્ણસિક્તા) નદી નીકળે છે. મચ્છુ નદી મોરબી અને રાજકોટ જિલ્લામાં વહે છે. ગુજરાતમાં સૌથી વધુ નદીઓ કચ્છ (97 શુષ્ક નદીઓ) માં છે. ગુજરાતમાં મુખ્ય પાંચ નદીઓ છે. ઉકાઈ બંધ તાપી નદી પર તાપી જિલ્લામાં આવેલો છે. ધરોઈ બંધ સાબરમતી નદી પર મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલો છે. કડાણા બંધ મહી નદી પર મહીસાગર જિલ્લામાં (જળવિદ્યુત મથક) આવેલો છે. દાંતીવાડા બંધ બનાસ નદી પર બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલો છે. નર્મદા નદી ગુજરાતમાં 160 કિલોમીટર વહે છે. ગુજરાતમાં બનાસ, સરસ્વતી, રૂપેણ, મચ્છુ, બ્રાહ્મણી અને ફાલ્કુ નદીઓને કુંવારિકા નદીઓ કહેવાય છે, જે રણમાં લુપ્ત થાય છે. તાપી નદી સૂર્યપુત્રી તરીકે ઓળખાય છે. નળ સરોવર વઢવાણ ભોગાવો નદી સાથે સંબંધિત છે, જેના પર ધોળીધજા અને નાયકા બંધ આવેલા છે. મચ્છુ નદી પર 11 ઓગસ્ટ 1979ના રોજ હોનારત સર્જાઈ હતી અને 30 ઓક્ટોબર 2022ના રોજ બ્રિજ દુર્ઘટના પણ બની હતી. ખંભાતના અખાતને સાબરમતી, મહી, વિશ્વામિત્રી, ઢાઢર, નર્મદા જેવી નદીઓ મળે છે. ખંભાતના અખાતને મળતી સૌરાષ્ટ્રની સૌથી મોટી નદી શેત્રુંજી છે.

ગુજરાતમાં સૌથી મોટા પ્રમાણમાં ચૂનાના પથ્થરો (લાઈમસ્ટોન) મળે છે. બોક્સાઈટ કચ્છ, દેવભૂમિ દ્વારકા અને જામનગરમાંથી મળે છે, જેનો ઉપયોગ એલ્યુમિનિયમ બનાવવામાં થાય છે. ગુજરાતમાં ખનીજ તેલનું સૌથી મોટું ક્ષેત્ર અંકલેશ્વર (ભરૂચ)માં આવેલું છે, સૌપ્રથમ 1958માં લુણેજ (આણંદ)માંથી મળ્યું હતું. ફ્લોરસ્પારનું મુખ્ય ઉત્પાદન છોટાઉદેપુરમાં (આંબા ડુંગર) થાય છે. બેન્ટોનાઈટ કચ્છ અને ભાવનગરમાંથી મળે છે. મેંગેનીઝનું ઉત્પાદન પંચમહાલ જિલ્લાના શિવરાજપુર (જે મેંગેનીઝના ઉત્પાદન માટે જાણીતું છે). ચીનાઈ માટીનું મુખ્ય ઉત્પાદન સાબરકાંઠા (આરસોડીયા) અને સુરેન્દ્રનગર (થાનગઢ)માં થાય છે. લિગનાઈટ (કોલસાનો પ્રકાર) પાનધ્રો (કચ્છ)માંથી મળે છે, જેનો ઉપયોગ તાપ વિદ્યુત મથકમાં થાય છે. કુદરતી વાયુનું મુખ્ય ક્ષેત્ર અલિયાબેટ (નર્મદા નદીનું મુખ) છે. ચૂનાના પથ્થરો અને જીપ્સમ (ચિરોડી)નું ઉત્પાદન પણ કચ્છમાં થાય છે, જે સિમેન્ટ ઉદ્યોગ માટે અનિવાર્ય છે. ચરોતરને સોનેરી પાકનો મુલક કહેવાય છે, જ્યાં તમાકુનું ઉત્પાદન થાય છે. કાનમ પ્રદેશ નર્મદા અને ઢાઢર નદી વચ્ચે છે. નાઘેર પ્રદેશ ઉનાથી ચોરવાડ અને ઘેડ પ્રદેશ નવી બંદરથી માણાવદર વચ્ચે આવેલો છે. ભાલ પ્રદેશમાં ભાલિયા ઘઉં થાય છે.

ગુજરાતમાં સૌથી વધુ સિમેન્ટનું ઉત્પાદન કચ્છ જિલ્લામાં થાય છે. પેટ્રોકેમિકલ્સ (રંગ રસાયણ) ઉદ્યોગનું મુખ્ય કેન્દ્ર અંકલેશ્વર છે. ડાયમંડ પોલિશિંગનું મુખ્ય કેન્દ્ર સુરત (ભારતનું એન્ટવર્પ) છે. ટેક્સટાઇલ (કાપડ) ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર હાલમાં સુરત છે, પહેલા અમદાવાદ (ભારતનું માન્ચેસ્ટર) હતું. ગુજરાત ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગમાં પ્રથમ ક્રમે છે, જેના મુખ્ય કેન્દ્રો અમદાવાદ અને વડોદરા (સૌથી વધુ કંપનીઓ અમદાવાદમાં) છે. સિરામિક અને ટાઈલ્સ ઉદ્યોગનું મુખ્ય કેન્દ્ર મોરબી (સિરામિક કેપિટલ ઓફ ઇન્ડિયા) છે. ગુજરાતમાં સોલ્ટ ઉદ્યોગ (મીઠાનું ઉત્પાદન, 78% ફાળો)નું સૌથી મોટું કેન્દ્ર ખારાઘોડા (સુરેન્દ્રનગર) છે, જ્યાં CSMCRI (ભાવનગર) આવેલું છે. ઓટોમોબાઈલ ઉદ્યોગ માટે સાણંદ અને બહુચરાજીના વિસ્તારો જાણીતા છે. રિફાઇનરી ઉદ્યોગનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર જામનગર (રિલાયન્સ)માં આવેલું સિક્કા છે. ગુજરાતમાં કુલ 4 રિફાઇનરીઓ છે (કોયલી, સિક્કા, વાડીનાર). કેમિકલ ઉદ્યોગમાં ગુજરાત પ્રથમ નંબરે છે, જેમાં અંકલેશ્વર મુખ્ય કેન્દ્ર છે. ડેરી ઉદ્યોગનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર આણંદ (NDDB, 1965) છે, જ્યાં અમૂલ ડેરી આવેલી છે. ગુજરાતમાં 41-42 બંદરો આવેલા છે. સૌથી વધુ રોજગારી આપતો ઉદ્યોગ કાપડ ઉદ્યોગ છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉદ્યોગનું મુખ્ય કેન્દ્ર ગાંધીનગર છે. ખનીજ તેલના ક્ષેત્રને આખરિયા ટપ્પા (મહેસાણા-ગાંધીનગર) અને ગાંધાર તેલ ક્ષેત્ર (ખંભાતનો અખાત) કહેવાય છે.

ભારત ઉત્તર પૂર્વ ગોળાર્ધમાં આવેલું છે. ભારતનો કુલ ભૌગોલિક વિસ્તાર 32,87,263 ચોરસ કિલોમીટર છે. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ભારત વિશ્વમાં સાતમાં ક્રમે આવે છે (રશિયા, કેનેડા, યુએસએ, ચીન, બ્રાઝિલ, ઓસ્ટ્રેલિયા પછી). ભારતની મુખ્ય ભૂમિનો અક્ષાંશીય વ્યાપ 8.4° ઉત્તર અક્ષાંશથી 37.6° ઉત્તર અક્ષાંશ સુધી છે. ભારતનો રેખાંશીય વ્યાપ 68.7° પૂર્વ રેખાંશથી 97.25° પૂર્વ રેખાંશ સુધી છે. કર્કવૃત (23.5° ઉત્તર અક્ષાંશ) ભારતની મધ્યમાંથી પસાર થાય છે અને 8 રાજ્યો (ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ, ત્રિપુરા, મિઝોરમ) માંથી પસાર થાય છે. ભારતની ઉત્તરથી દક્ષિણ લંબાઈ 3214 કિલોમીટર અને પૂર્વથી પશ્ચિમ લંબાઈ 2933 કિલોમીટર છે. ભારતનો પ્રમાણભૂત સમય 82.5° પૂર્વ રેખાંશ પરથી નક્કી થાય છે, જે ઉત્તર પ્રદેશના મિર્ઝાપુર જિલ્લામાં નૈની ગામ પાસેથી પસાર થાય છે. ભારતનો પ્રમાણભૂત સમય ગ્રીનીચ મીન ટાઈમ (GMT) કરતાં 5.30 કલાક આગળ છે. ભારતનું સૌથી ઉત્તરનું બિંદુ ઇન્દિરા કોલ (લદ્દાખ), સૌથી દક્ષિણનું બિંદુ ઇન્દિરા પોઈન્ટ (નિકોબાર, 2004માં જળમગ્ન) અને મુખ્ય ભૂમિનું દક્ષિણતમ બિંદુ કન્યાકુમારી (કેપ કેમોરીન) છે. સૌથી પશ્ચિમનું બિંદુ સિરક્રિક અને સૌથી પૂર્વનું બિંદુ ડોંગ (અરુણાચલ પ્રદેશ) છે.

ભારતની જમીન સરહદની લંબાઈ 15200 કિલોમીટર છે. ભારતની દરિયાઈ સીમાની લંબાઈ 11098 કિલોમીટર (નવી માહિતી) છે. ભારતના 9 રાજ્યો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. ભારત સાથે સૌથી લાંબી જમીન સરહદ બાંગ્લાદેશ (4097 કિમી) અને સૌથી ટૂંકી અફઘાનિસ્તાન (106 કિમી) ધરાવે છે. ભારત અને ચીન વચ્ચે મેકમોહન લાઈન અને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે રેડક્લિફ બોર્ડર આવેલી છે. ડુરાન્ડ લાઈન અફઘાનિસ્તાન અને ભારત (POK ક્ષેત્ર) વચ્ચે છે. ભારતની પશ્ચિમમાં અરબ સાગર અને પૂર્વમાં બંગાળની ખાડી આવેલી છે. ભારતની દક્ષિણે હિંદ મહાસાગર આવેલો છે. ભારત અને શ્રીલંકા પાલ્કની સામુદ્રધુનિ (અને મન્નારનો અખાત) દ્વારા અલગ પડે છે. ભારતના 16 રાજ્યો અને 2 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (લદ્દાખ, જમ્મુ-કાશ્મીર) આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ ધરાવે છે. બાંગ્લાદેશથી ત્રણ બાજુ ઘેરાયેલું રાજ્ય ત્રિપુરા છે. વિશ્વના કુલ ક્ષેત્રફળના 2.42% હિસ્સો ભારત ધરાવે છે. ગુજરાત સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો (2340 કિમી) ધરાવે છે. અંદામાન-નિકોબાર (3083 કિમી) સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવતો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે. ભારતના 4 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (દીવ-દમણ, લક્ષદ્વીપ, અંદામાન-નિકોબાર, પુડુચેરી) દરિયાકિનારો ધરાવે છે. ક્ષેત્રફળની દ્રષ્ટિએ ભારતનું સૌથી મોટું રાજ્ય રાજસ્થાન અને સૌથી નાનું ગોવા છે. ઉત્તર પ્રદેશ સૌથી વધુ 8 રાજ્યો અને 1 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સાથે સરહદ ધરાવે છે, જ્યારે સિક્કિમ માત્ર પશ્ચિમ બંગાળ સાથે અને મેઘાલય માત્ર એક રાજ્ય સાથે સરહદ ધરાવે છે. અરબી સમુદ્રમાં લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ અને બંગાળની ખાડીમાં અંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓ આવેલા છે. બેરન ટાપુ અંદામાન-નિકોબારમાં આવેલો ભારતનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી છે. 8 ડિગ્રી ચેનલ લક્ષદ્વીપ અને માલદીવને, 9 ડિગ્રી ચેનલ લક્ષદ્વીપ અને મિનિકોયને, અને 10 ડિગ્રી ચેનલ અંદામાન અને નિકોબારને અલગ કરે છે. ભારતનો સૌથી મોટો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ લદ્દાખ છે. દરિયાઈ સીમા ધરાવતું બીજું રાજ્ય તમિલનાડુ છે. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની સીમા નેચરલ અને મેનમેડ બંને છે. અરુણાચલ પ્રદેશમાં સૂર્યોદય સૌથી પહેલા થાય છે. ભારતની મુખ્ય ભૂમિનો આકાર ચતુષ્કોણ છે. નેપાળ અને ભૂટાન ભારત અને ચીન વચ્ચે બફર સ્ટેટ છે.

હિમાલય એક ગેડ પર્વત શ્રેણી છે, જેની ઉત્પત્તિ ટેથીસ સમુદ્રમાંથી થઈ છે. હિમાલયની કુલ લંબાઈ 2400 કિલોમીટર છે. હિમાલયનું સૌથી ઊંચું શિખર માઉન્ટ એવરેસ્ટ (નેપાળ, 8848.86 મીટર) છે, જેને નેપાળમાં સાગરમથ્થા અને તિબેટમાં ચોમા લુંગમા કહેવાય છે. ભારતનું સૌથી ઊંચું શિખર કે2 (ગોડવિન ઓસ્ટીન, 8611 મીટર) POKમાં છે, જ્યારે નિર્વિવાદિત શિખર કંચનજંગા (8586 મીટર) છે. હિમાલયની સૌથી ઉત્તરમાં બૃહદ (હિમાદ્રી) હિમાલય, મધ્યમાં મધ્ય હિમાલય અને દક્ષિણમાં શિવાલિક આવેલો છે. કાશ્મીર ખીણ બૃહદ હિમાલય અને પીર પંજાલ (મધ્ય હિમાલય) વચ્ચે આવેલી છે. નંદાદેવી શિખર ઉત્તરાખંડમાં આવેલું છે. શ્રીનગરને લેહ સાથે ઝોજીલા ઘાટ જોડે છે. શિપકિલા ઘાટ (હિમાચલ પ્રદેશ)માંથી સતલુજ નદી પ્રવેશ કરે છે. નીતિઘાટ ભારત અને તિબેટને (ઉત્તરાખંડ) જોડે છે. નાથુલા ઘાટ સિક્કિમમાં આવેલો છે. બ્રહ્મપુત્રા નદી નામચાબરવા ઘાટ દ્વારા ભારતમાં પ્રવેશે છે. પૂર્વાંચલની ટેકરીઓમાં પટકાઈબૂમ, મિસમી, એબોર, ડાફલા, મેરીબુમ, નાગા હિલ્સ, મિઝો હિલ્સ, લુસાઈ હિલ્સનો સમાવેશ થાય છે. કરેવા પ્રકારની જમીન કાશ્મીર ખીણમાં (કેસર ઉત્પાદન) જોવા મળે છે. ઉત્તરનું મેદાન ગંગા, બ્રહ્મપુત્રા અને સિંધુ નદીઓ બનાવે છે. નદીઓ દ્વારા કાંકરા અને પથ્થરનું જે થર બને તેને ભાભર અને તેની દક્ષિણે આવેલા દલદલીય વિસ્તારને તરાઈ કહેવાય છે. ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા નદી વિશ્વનો સૌથી મોટો મુખ ત્રિકોણ (સુંદરવન ડેલ્ટા, પશ્ચિમ બંગાળ) બનાવે છે. પંજાબના મેદાનોમાં બે નદીઓ વચ્ચેના પ્રદેશોને દુઆબ કહેવાય છે. ભારતનું સૌથી ફળદ્રુપ મેદાન ગંગા નદીનું મેદાન છે. બ્રહ્મપુત્રા નદીમાં વિશ્વનો સૌથી મોટો નદી દ્વીપ માજુલી દ્વીપ (અસમ) આવેલો છે. ભારતનો સૌથી પ્રાચીન ભૂમિભાગ દક્ષિણનો ઉચ્ચ પ્રદેશ છે, જે ગુડવાના લેન્ડનો ભાગ છે. અરવલ્લી પર્વતમાળાનું સૌથી ઊંચું શિખર ગુરુશિખર (રાજસ્થાન, 1722 મીટર) છે. અરવલ્લી વિશ્વની સૌથી જૂની (અવશિષ્ટ) પર્વતમાળા છે. નર્મદા અને તાપી નદીઓ વચ્ચે સાતપુડા પર્વતમાળા આવેલી છે. વિંધ્યાચલ અને સાતપુડા વચ્ચે નર્મદા નદી વહે છે. દક્ષિણ ભારતના ઉચ્ચ પ્રદેશનો આકાર ઊંધા ત્રિકોણ જેવો છે. દક્ષિણ ભારતનું સૌથી ઊંચું શિખર અન્નામૂડી (કેરળ, 2695 મીટર) છે. નીલગીરીની પર્વતમાળાનું સૌથી ઊંચું શિખર દોદા બેટા (તમિલનાડુ, 2637 મીટર) છે. પશ્ચિમ ઘાટ સહ્યાદ્રી તરીકે અને પૂર્વ ઘાટ મહેન્દ્રગીરી તરીકે ઓળખાય છે. પશ્ચિમ ઘાટ અને પૂર્વ ઘાટ નીલગીરીની ટેકરીઓ (તમિલનાડુ, કર્ણાટક, કેરળની સરહદે) પાસે ભેગા થાય છે. સાતપુડા શ્રેણીનું સૌથી ઊંચું શિખર ધૂપગઢ (મધ્યપ્રદેશ, 1350 મીટર) છે. મહીકાલ શ્રેણીમાં અમરકંટક (મધ્યપ્રદેશ-છત્તીસગઢ) આવેલો છે. ભારતનો 'રૂહર' પ્રાંત છોટાનાગપુરનો ઉચ્ચ પ્રદેશ (ઝારખંડ) છે. પશ્ચિમના તટીય મેદાનોના ઉત્તર ભાગને કાઠિયાવાડ, કોંકણ, કન્નડ અને દક્ષિણને મલાબાર તટ કહેવાય છે. તમિલનાડુના દરિયાકિનારાને કોરોમંડળ તટ અને ઓડિશાના દરિયાકિનારાને ઉત્કલ અથવા ઉત્તરી સિરકસ કહેવાય છે. કેરળના પશ્ચાત જળને કયાલ કહેવાય છે.

ભારતનું સૌથી મોટું ખારા પાણીનું સરોવર સાંભળ (રાજસ્થાન) અને મીઠા પાણીનું સરોવર વુલર (જમ્મુ-કાશ્મીર) છે. પુલીકટ સરોવર આંધ્રપ્રદેશ અને તમિલનાડુની સરહદે આવેલું છે, જ્યાં શ્રીહરિકોટા દ્વીપ અને ઇસરોનું સેટેલાઇટ લોન્ચિંગ પેડ (ડો. સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર) છે. કોલેરું સરોવર આંધ્રપ્રદેશમાં ગોદાવરી અને કૃષ્ણા નદીના મુખ પાસે આવેલું છે. વેમનાડ સરોવર (કેરળ) ભારતનું સૌથી લાંબું સરોવર છે. ભારતનું વિશાળ રણ થારનું રણ (રાજસ્થાન, 2 લાખ ચોરસ કિમી) છે. રણ પ્રદેશમાં પવન દ્વારા બનતા અર્ધચંદ્રકાર રેતીના ઢૂવાને બરખાન કહેવાય છે. રણ પ્રદેશની સૌથી લાંબી નદી લૂણી નદી છે. કચ્છનું રણ તેની ખારાશ, માટી અને રેતીના મિશ્રણથી અલગ પડે છે. અંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓ બંગાળની ખાડીમાં અને લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ અરબ સાગરમાં આવેલા છે. લક્ષદ્વીપના ટાપુઓ પરવાળાના ખરાબાથી બનેલા છે. અંદામાન-નિકોબારની રાજધાની શ્રી વિજયપુરમ (નવું નામ) છે. લક્ષદ્વીપની રાજધાની કવરતી છે. સેન્ડલ પીક ઉત્તર અંદામાનમાં આવેલો છે. ભારતની સૌથી લાંબી નદી ગંગા (2525 કિમી) છે, જે અલકનંદા અને ભાગીરથીના સંગમ (દેવપ્રયાગ, ઉત્તરાખંડ)થી બને છે. બ્રહ્મપુત્રા નદી તિબેટમાંથી (ઓમાં યુંગડુંગ, માનસરોવર પાસે) નીકળે છે અને સાંગપો તરીકે ઓળખાય છે, જે અરુણાચલ પ્રદેશમાંથી ભારતમાં પ્રવેશે છે. બ્રહ્મપુત્રા પાણીના જથ્થાની દ્રષ્ટિએ મોટી નદી છે. બાંગ્લાદેશમાં ગંગા નદી પદ્મા તરીકે અને ગંગા-બ્રહ્મપુત્રાના સંયુક્ત પ્રવાહને મેઘના તરીકે ઓળખાય છે. સિંધુ નદીનું ઉદગમ માનસરોવર લેક છે. સિંધુ નદીની મુખ્ય પાંચ સહાયક નદીઓ ઝેલમ, ચિનાબ, રાવી, બિયાસ અને સતલુજ છે. કોશી નદી (બિહારનું દુઃખ) અને દામોદર નદી (પશ્ચિમ બંગાળનું દુઃખ) છે. યમુના નદી ગંગાને પ્રયાગરાજ (અલહાબાદ) ખાતે મળે છે. દક્ષિણ ભારતની સૌથી લાંબી નદી ગોદાવરી (વૃદ્ધગંગા) છે, જે ત્રંબક (મહારાષ્ટ્ર)માંથી નીકળે છે. કૃષ્ણા નદી મહાબલેશ્વર (મહારાષ્ટ્ર)માંથી અને કાવેરી નદી બ્રહ્મગીરીની ટેકરીઓ (કર્ણાટક)માંથી નીકળે છે, જેને દક્ષિણની બારેમાસી નદી કહેવાય છે. મહાનદી છત્તીસગઢમાંથી નીકળી ઓડિશામાં દરિયાને મળે છે. નર્મદા અને તાપી નદીઓ ફાટક ખીણ (રिफ्ट વેલી) માંથી પશ્ચિમ તરફ વહે છે. તાપી નદીનું ઉદગમ સ્થાન બેતુલ સરોવર (મુલતાઈની ટેકરીઓ, મધ્યપ્રદેશ) છે. સાબરમતી નદી અરવલ્લીમાંથી નીકળે છે. હીરાકુંડ બંધ મહાનદી પર (ઓડિશા) અને ભાખરા નાગલ બંધ સતલુજ નદી પર (હિમાચલ પ્રદેશ-પંજાબ) છે. સરદાર સરોવર નર્મદા નદી પર અને ટિહેરી બંધ ભાગીરથી નદી પર છે. નાગાર્જુન સાગર બંધ કૃષ્ણા નદી પર છે. દિલ્હી અને આગ્રા યમુના નદીના કિનારે, શ્રીનગર ઝેલમ નદીના કિનારે, હૈદરાબાદ મૂસી નદીના કિનારે અને સુરત તાપી નદીના કિનારે આવેલું છે. વિજયવાડા કૃષ્ણ નદીના અને અયોધ્યા સરયૂ નદીના કિનારે આવેલું છે. વિશ્વનો સૌથી ઊંચો રેલવે બ્રિજ ચિનાબ નદી પર (359 મીટર) આવેલો છે. જોગનો ધોધ શરાવતી નદી પર (કર્ણાટક) છે, જેને મહાત્મા ગાંધી ધોધ પણ કહેવાય છે. ધુવાધાર ધોધ નર્મદા નદી પર (જબલપુર, મધ્યપ્રદેશ) છે. કૃષ્ણા નદીમાં હીરા મળી આવે છે. ગોવાની મુખ્ય નદીઓ માંડોવી અને જુવારી છે.

ભારતમાં 19 રાજ્ય ભૂ-આવેષ્ટિત (લેન્ડલોક) છે. ભારતની ઉત્તરી સીમા પર હિમાલય પર્વત (કારાકોરમ શ્રેણી) આવેલો છે. ભારતનું પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન જીમ કોરબેટ (ઉત્તરાખંડ, 1936) છે. ભારતમાં સૌથી વધુ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો મધ્ય પ્રદેશ (11-12) માં છે. એશિયાઈ સિંહો માત્ર ગુજરાત રાજ્યમાં જોવા મળે છે. કાઝીરંગા (અસમ) એક શિંગી ગેંડા (રાયનો) માટે જાણીતું છે. ભારતનું સૌથી મોટું રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન હેમિસ નેશનલ પાર્ક (લદ્દાખ) છે. કૈબુલ લામજાવો (મણિપુર) વિશ્વનું એકમાત્ર તરતું રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે. સુંદરવન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન પશ્ચિમ બંગાળમાં, કાન્હા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન મધ્ય પ્રદેશમાં, રણથંબોર રાજસ્થાનમાં, પેન્ચ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન મધ્ય પ્રદેશ-મહારાષ્ટ્રની સરહદે આવેલો છે. કેવલાદેવ ભરતપુર પક્ષી અભયારણ્ય (રાજસ્થાન) જાણીતું છે. નળ સરોવર પક્ષી અભયારણ્ય (ગુજરાત) આવેલું છે. બાંધીપુરા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન કર્ણાટકમાં અને પેરિયાર અભયારણ્ય કેરળમાં (વાઘ અને હાથી સંરક્ષણ) છે. દચીગામ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન જમ્મુ-કાશ્મીરમાં હંગુલ (કશ્મીરી હરણ) સંરક્ષણ માટે જાણીતું છે. માનસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અસમમાં આવેલું છે. ભારતનું પ્રથમ જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર નીલગીરી (તમિલનાડુ, 1986) છે. ભારતમાં કુલ 18 જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્રો છે. પંચમઢી (મધ્ય પ્રદેશ) સાતપુડાની રાણી તરીકે ઓળખાય છે. ભારતનું સૌથી મોટું ઠંડું રણ કોલ્ડ ડેઝર્ટ (લદ્દાખ) છે. પ્રોજેક્ટ ટાઈગર (વાઘ પરિયોજના) 1 એપ્રિલ 1973માં જીમ કોરબેટ નેશનલ પાર્ક (ઉત્તરાખંડ) થી શરૂ થઈ હતી. ભારતનું રાષ્ટ્રીય પ્રાણી વાઘ છે, જેની સંખ્યા 3687 નોંધાઈ હતી (2022). પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ 1992માં શરૂ થયો હતો. પ્રોજેક્ટ લાયનની જાહેરાત 2020માં કરવામાં આવી હતી. દીપડાઓ હિમાલયમાં જોવા મળે છે. ચિત્તાઓને નામીબિયા, દક્ષિણ આફ્રિકા અને બોત્સવાનામાંથી મધ્યપ્રદેશના કુનોપાલપુર નેશનલ પાર્કમાં લાવવામાં આવ્યા છે. ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ 1972માં પસાર થયો હતો. વિશ્વ વન્યજીવ દિવસ 3 માર્ચે ઉજવવામાં આવે છે. વિશ્વ સિંહ દિવસ 10 ઓગસ્ટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વાઘ દિવસ 29 જુલાઈએ ઉજવાય છે. ટાઈગર મેન ઓફ ઇન્ડિયા તરીકે કૈલાશ સાંખલા અને વાલ્મિકી થાપર ઓળખાય છે. બર્ડ મેન ઓફ ઇન્ડિયા તરીકે સલીમ અલી ઓળખાય છે. WWFનું પ્રતીક જાયન્ટ પાંડા છે. રેડ ડેટા બુક IUCN દ્વારા બહાર પાડવામાં આવે છે. ભારતનું રાજ્ય પ્રાણી એશિયાઈ સિંહ અને રાજ્ય પક્ષી સુરખાબ છે. સફેદ વાઘ મધ્ય પ્રદેશના રીવા ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે. ઓલિવ રીડલી કાચબા ઓડિશાના કિનારે ઈંડા મૂકવા આવે છે. ભારતમાં વન્યજીવ સપ્તાહ 2 ઓક્ટોબરથી 8 ઓક્ટોબર સુધી ઉજવવામાં આવે છે. ભારતની આબોહવા મોસમી પ્રકારની છે. મોસમ શબ્દ અરબી ભાષાના મોસીમ શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યો છે. ભારતમાં નૈઋત્યના મોસમી પવનો દ્વારા મુખ્ય ચોમાસાનો વરસાદ આવે છે, જે સૌથી પહેલા કેરળમાં 1 જૂનના રોજ પ્રવેશે છે. ભારતમાં શિયાળામાં ઈશાન દિશામાંથી સુકા પવનો આવે છે. તમિલનાડુના કોરોમંડળ તટ પર શિયાળામાં (પાછા ફરતા મોસમી પવનોથી) વરસાદ પડે છે. ભારતના હવામાન ખાતાની મુખ્ય કચેરી નવી દિલ્હી (સ્થાપના 1875)માં છે. કર્કવૃત ભારતની આબોહવાને અસર કરે છે. પશ્ચિમી વિક્ષોભ (વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ) ના કારણે ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં શિયાળો વરસાદ લાવે છે.

ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) દ્વારા ભારતની જમીનને 8 ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવી છે. ભારતમાં સૌથી વધુ (43%) કાંપની જમીન છે. જૂના કાંપની જમીનને બાંગર અને નવા કાંપની જમીનને ખદર કહેવાય છે. કાળી જમીનને રેગુર અથવા કપાસની કાળી જમીન કહેવાય છે, જે બેસાલ્ટ ખડકોના ઘસારાથી બને છે. કાળી જમીન ભેજ સંગ્રહ ક્ષમતા વધુ ધરાવે છે. કાળી જમીનનો રંગ ટીટાનીફેરસ તત્વને કારણે કાળો હોય છે. મહારાષ્ટ્રમાં કાળી જમીનનો વિસ્તાર સૌથી વધુ છે. રાતી અથવા લાલ જમીનનો રંગ લોહ ઓક્સાઈડને કારણે લાલ હોય છે. લેટેરાઈટ (પડખાવ) જમીન વધુ વરસાદના કારણે પોષક તત્વો ધોવાઈ જવાથી બને છે. રણ પ્રકારની જમીન રાજસ્થાનમાં જોવા મળે છે. પીટ અથવા દલદલીય પ્રકારની જમીન પૂર્વોત્તર ભારતમાં (ઓડિશા, પશ્ચિમ બંગાળ) જોવા મળે છે. ચોમાસામાં લેવાતા પાકોને ખરીફ પાક, શિયાળામાં લેવાતા પાકોને રવિ પાક અને ઉનાળામાં લેવાતા પાકોને જાયદ પાક કહેવાય છે. ભારતનો મુખ્ય ધાન્ય પાક ડાંગર (ચોખા) છે. ડાંગરના ઉત્પાદનમાં ભારત વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે આવેલું છે (પશ્ચિમ બંગાળમાં સૌથી વધુ). કૃષ્ણા અને ગોદાવરી નદીના ડેલ્ટાને ચોખાનો કટોરો કહેવાય છે. ભારતમાં ઘઉંનો કોઠાર પંજાબને કહેવાય છે. ઘઉંના પાક માટે ગોરાડું જમીન (કાંપની જમીનનો પ્રકાર) ફળદ્રુપ છે. ગુજરાતનો ભાલ પ્રદેશ ભાલિયા ઘઉં માટે જાણીતો છે. જાડા ધાન્ય પાકમાં બાજરી, જુવાર અને રાગીનો સમાવેશ થાય છે. 2023ના વર્ષને આંતરરાષ્ટ્રીય મિલેટ વર્ષ તરીકે ઉજવવામાં આવ્યું છે. બાજરીના ઉત્પાદનમાં રાજસ્થાન મોખરે છે. મગફળીના ઉત્પાદનમાં ગુજરાત (સૌરાષ્ટ્ર) પ્રથમ છે. ગુજરાતનો જૂનાગઢ જિલ્લો મગફળીના ઉત્પાદનમાં પ્રથમ સ્થાને આવે છે. કપાસના પાક માટે કાળી જમીન અને કાનમ પ્રદેશ જાણીતો છે. શેરડીના ઉત્પાદનમાં ઉત્તર પ્રદેશ ભારતમાં પ્રથમ અને ગુજરાતમાં સુરત પ્રથમ છે. ચાના ઉત્પાદનમાં અસમ અને પશ્ચિમ બંગાળ (70-75%) મોખરે છે. ચામાં થીન નામનું તત્વ હોય છે. કોફીના ઉત્પાદનમાં કર્ણાટક (80%) મોખરે છે. કેરળને મસાલાના બગીચા કહેવાય છે. સણ (જ્યુટ)ના ઉત્પાદનમાં પશ્ચિમ બંગાળ (ભારતમાં) પ્રથમ છે, જેને ગોલ્ડન ફાઇબર કહેવાય છે. સફેદ સોના તરીકે કપાસ ઓળખાય છે. ભારતમાં હરિયાળી ક્રાંતિના પિતા ડો. એમ.એસ. સ્વામીનાથન (1966-67) અને વિશ્વમાં નોર્મન બોરલોગ છે. શ્વેત ક્રાંતિના પ્રણેતા ડો. વર્ગીસ કુરિયન (ઓપરેશન ફ્લડ, 1970) છે. તેલીબિયાં માટે પીળી ક્રાંતિ, ટમેટા-માંસ માટે લાલ ક્રાંતિ અને બટાટા માટે ગોળ ક્રાંતિ છે. ICARનું મુખ્ય મથક નવી દિલ્હીમાં છે. કૃષિ અનુસંધાન સંસ્થા પુસા, નવી દિલ્હીમાં છે.

રાઈસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટ કટક (ઓડિશા)માં, કેન્દ્રીય બટાટા સંશોધન કેન્દ્ર શિમલામાં અને શેરડી સંશોધન કેન્દ્ર લખનઉમાં છે. NDDBનું મુખ્યાલય આણંદ (ગુજરાત)માં છે. ભારતમાં સૌથી વધુ ઉષ્ણકટિબંધીય ખરાઉ જંગલો જોવા મળે છે. સદાબહાર જંગલો 200 સેમીથી વધુ વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં અને કાંટાળા જંગલો 70 સેમીથી ઓછો વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં થાય છે. મેંગ્રુવ જંગલો સમુદ્રકિનારે થાય છે, જેનું પ્રમાણ ભારતમાં 4992 ચોરસ કિલોમીટર છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં મેંગ્રુવ જંગલો સૌથી વધુ છે, બીજા ક્રમે ગુજરાત આવે છે. હિમાલયમાં શંકુદ્રુમ જંગલો જોવા મળે છે. ભારતમાં વનસ્થિતિ અહેવાલ (ISFR) દર 2 વર્ષે ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (દહેરાદૂન) દ્વારા રજૂ કરવામાં આવે છે. ભારતમાં 33% જંગલો હોવા જોઈએ. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ સૌથી વધુ જંગલો મધ્ય પ્રદેશમાં અને ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ મિઝોરમમાં (85% થી વધુ) છે. સૌથી ઓછા વન વિસ્તાર હરિયાણામાં છે. મેંગ્રુવ જંગલોમાં સુંદરીના વૃક્ષો હોળી બનાવવા માટે ઉપયોગી છે. ચીડના રસમાંથી ટરપેન્ટાઇન અને ટીમરુંના પાનમાંથી બીડી બને છે. કાગળ બનાવવા માટે વાંસ, યુકેલિપ્સ, શીમળો જેવા વૃક્ષોનો ઉપયોગ થાય છે. ખેરના લાકડામાંથી કાથો બને છે. ટોપલા, ટોપલી માટે વાંસ અને પતરાળા-પડીયા માટે ખાખરાના પાન ઉપયોગી છે. લોહીના ઊંચા દબાણ માટે સર્પગંધા, શરદી-ખાંસી માટે તુલસી, બાયોડીઝલ માટે રતનજ્યોત અને ચામડીના રોગો માટે લીમડો ઉપયોગી છે. વન સંરક્ષણ અધિનિયમ 1980માં અને પર્યાવરણ સુરક્ષા અધિનિયમ 1986માં પસાર થયો હતો. વિશ્વ વન દિવસ 21 માર્ચ અને વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ 5 જૂને ઉજવાય છે. ચિપકો આંદોલન 1973માં ઉત્તરાખંડમાં સુંદરલાલ બહુગુણાની આગેવાની હેઠળ અને એપીકો આંદોલન કર્ણાટકમાં પાંડુરંગ હેગડેની આગેવાની હેઠળ થયું હતું.

ભારતમાં મુખ્યત્વે હેમેટાઈટ પ્રકારનું લોખંડ સૌથી વધુ (ઓડિશા, કર્ણાટક) મળે છે. એશિયાની સૌથી મોટી લોખંડની યાંત્રિક ખાણ બેલાડીલા (છત્તીસગઢ)માં આવેલી છે. કર્ણાટકમાં બાબા ગુદાનની ટેકરીઓ અને કુંદ્રેમુખ લોખંડ માટે પ્રખ્યાત છે. લોખંડને પોલાદ બનાવવા માટે મેંગેનીઝ ઉમેરવામાં આવે છે. મેંગેનીઝના ઉત્પાદન અને ભંડારમાં ઓડિશા મોખરે છે. વીજળીના સાધનોમાં અવાહક તરીકે વપરાતું અભ્રક (માઈકા) વિશ્વમાં ભારતમાં સૌથી વધુ (કોડરમા, ઝારખંડ) ઉત્પન્ન થાય છે. એલ્યુમિનિયમ મેળવવા માટે બોક્સાઈટ કાચી ધાતુનો ઉપયોગ થાય છે, જેના ઉત્પાદનમાં ઓડિશા પ્રથમ છે. માનવી દ્વારા સૌપ્રથમ તાંબાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. રાજસ્થાનમાં ખેતડી (તાંબાના ભંડાર) અને મધ્યપ્રદેશમાં બાલાઘાટ (તાંબાનું ઉત્પાદન) પ્રખ્યાત છે. કિંમતી સોનું કર્ણાટકના કોલાર અને હુતી ખાણોમાંથી મળે છે. કિંમતી હીરાની મુખ્ય ખાણો પન્ના (મધ્યપ્રદેશ)માં આવેલી છે. ગોલકુંડાની ખાણો (આંધ્રપ્રદેશ)માંથી કોહીનૂર હીરો મળ્યો હતો. સિમેન્ટ ઉદ્યોગ માટે ચૂનાના પથ્થરો પાયાનો કાચો માલ છે. રાજસ્થાનમાં ચૂનાના પથ્થરોનું ઉત્પાદન વધુ થાય છે. સુવર્ણરેખા નદીની રેતીમાંથી સોનાના કણો (પ્લેસર ગોલ્ડ) મળી આવે છે, જેને જૈવિક મૃત નદી પણ કહેવાય છે. ભારતમાં સૌથી વધુ બીટ્યુમિનસ પ્રકારનો કોલસો (ઝારખંડ) મળી આવે છે. એન્થ્રેસાઈટ કોલસો જમ્મુ-કાશ્મીરમાં, લિગનાઈટ કોલસો તમિલનાડુના નૈવેલીમાંથી મળે છે. ભારતનો સૌથી જૂનો અને મોટો કોલસાનો કૂવો દિગબોઇ (અસમ)માં છે. ભારતમાં સૌથી વધુ પેટ્રોલિયમનું ઉત્પાદન બોમ્બે હાઈ (અરબ સાગર)માંથી થાય છે. પરમાણુ ઉર્જા માટે યુરેનિયમ (જદુગોડા, ઝારખંડ) અને થોરિયમ (મોનોઝાઇટ રેતી, કેરળ) ખનીજોનો ઉપયોગ થાય છે. સ્ટીલને કાટ ન લાગે તે માટે ક્રોમાઇટ અને મેંગેનીઝ ઉમેરવામાં આવે છે. જમીનની એસિડિટી ઘટાડવા અને POP બનાવવા માટે જીપ્સમનો ઉપયોગ થાય છે. ભારતમાં આધુનિક પદ્ધતિથી લોખંડ બનાવવાનું પ્રથમ કારખાનું કુલટી (પશ્ચિમ બંગાળ, 1874) માં સ્થપાયું હતું, જ્યારે મોટા પાયે ટાટા સ્ટીલનો પ્લાન્ટ 1907માં જમશેદપુર (ઝારખંડ)માં શરૂ થયો હતો. ટાટાનગર અથવા સ્ટીલ સિટી તરીકે જમશેદપુર ઓળખાય છે. ભિલાઈ (છત્તીસગઢ) લોખંડ પોલાદ પ્લાન્ટ રશિયાના સહયોગથી, રાઉરકેલા (ઓડિશા) જર્મનીના સહયોગથી અને દુર્ગાપુર (પશ્ચિમ બંગાળ) બ્રિટનના સહયોગથી સ્થપાયેલો છે. ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રના સ્ટીલ પ્લાન્ટનું સંચાલન SAIL (1973) કરે છે.