Summary
Highlights
યુરોપિયન પ્રજાનું ભારતમાં આગમન00:03:46
આ ભાગમાં ભારતમાં યુરોપિયન કંપનીઓના આગમન અને તેમના સંઘર્ષની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. પોર્ટુગીઝ, ડચ, અંગ્રેજો અને ફ્રેન્ચ પ્રજાના આગમન, વેપારી મથકોની સ્થાપના અને તેમની વચ્ચેના સંઘર્ષના કારણો સમજાવ્યા છે. વાસ્કો-દ-ગામાનો ભારતનો શોધાયેલ દરિયાઈ માર્ગ અને તેના પ્રભાવની વિગતો આવરી લેવાઈ છે.
કંપની શાસન અને તેની નીતિઓ02:13:37
આ ભાગમાં ભારતમાં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના શાસન દરમિયાન અમલમાં મુકાયેલી ખેડૂત મહેસૂલ પદ્ધતિઓ (કાયમી જમાબંધી, રૈયતવારી, મહાલવારી) અને તેના સામાજિક-આર્થિક પ્રભાવની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. રોબર્ટ ક્લાઇવ, વોરન હેસ્ટિંગ્સ, કોનવોલિસ, વેલેસલી અને ડેલહાઉસી જેવા ગવર્નર જનરલોના મુખ્ય કાર્યો અને નીતિઓ પણ સમજાવવામાં આવી છે.
1857નો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ - કારણો અને ઘટનાઓ02:57:41
આ ભાગમાં 1857ના ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના રાજનૈતિક, સામાજિક, ધાર્મિક, આર્થિક અને લશ્કરી કારણોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. સંગ્રામના આયોજન, મંગલ પાંડેની ભૂમિકા, મેરઠથી દિલ્હી સુધીની ક્રાન્તિ, અને દિલ્હી, લખનઉ, કાનપુર, ઝાંસી તેમજ બિહારમાં સંગ્રામની મુખ્ય ઘટનાઓ અને આગેવાનોની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. સંગ્રામની નિષ્ફળતાના કારણો અને તેના પરિણામો પણ સમજાવ્યા છે.
સામાજિક-ધાર્મિક સુધારણાઓ04:26:10
આ ભાગમાં 19મી અને 20મી સદીમાં ભારતમાં થયેલા સામાજિક અને ધાર્મિક સુધારા આંદોલનોનો સમાવેશ થાય છે. રાજા રામમોહન રાય અને બ્રહ્મો સમાજ, દેવેન્દ્રનાથ ટાગોર, કેશવચંદ્ર સેન, પ્રાર્થના સમાજ, સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી અને આર્ય સમાજ, થિયોસોફિકલ સોસાયટી, એની બેસન્ટ, ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર, સ્વામી વિવેકાનંદ, નારાયણ ગુરુ, સર સૈયદ અહમદ ખાન, મહાત્મા જ્યોતિબા ફૂલે અને પારસી સમાજ સુધારાઓની વિસ્તૃત માહિતી આપવામાં આવી છે.
ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળ: ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ05:16:16
આ ભાગમાં ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળ દરમિયાન મહારાષ્ટ્ર, બંગાળ અને વિદેશમાં થયેલી ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. વાસુદેવ બળવંત ફડકે, ચાફેકર બંધુઓ, સાવરકર બંધુઓ, અનુશીલન સમિતિ, ખુદીરામ બોઝ, પ્રફુલ્લ ચાકી, અરવિંદ ઘોષ, પુરાણી બંધુઓ, શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા, મેડમ ભીખાઈજી કામા, સરદારસિંહ રાણા, ગદર પાર્ટી અને રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ જેવા ક્રાંતિકારી નેતાઓની ભૂમિકા સમજાવવામાં આવી છે.
ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ, બંગભંગ અને મોર્લે-મિન્ટો સુધારા06:04:50
આ ભાગમાં 1885માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની સ્થાપના, તેના પ્રથમ ચાર અધિવેશનો, વાઇસરોય ડફરીનનો 'સેફ્ટી વાલ્વ' સિદ્ધાંત અને લાલા લજપતરાયનો આ અંગેનો મંતવ્ય સમજાવવામાં આવ્યો છે. 1905માં 'બંગભંગ' વિભાજન, તેના કારણો અને પરિણામો તથા અંગ્રેજોની 'ભાગલા પાડો અને રાજ કરો'ની નીતિની ચર્ચા કરાઈ છે. 1907ના સુરત અધિવેશનમાં કોંગ્રેસના ભાગલા, મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના (1906) અને 1909ના મોર્લે-મિન્ટો સુધારા હેઠળ મળેલ અલગ મતદાર મંડળની જોગવાઈઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.
હોમરુલ આંદોલન, લખનઉ કરાર અને ગાંધીજીનો આગમન06:42:11
આ ભાગમાં 1916ના હોમરુલ આંદોલન, તેમાં લોકમાન્ય ટિળક અને એની બેસન્ટની ભૂમિકા, અને તેના પ્રભાવની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. 1916ના લખનઉ કરાર દ્વારા કોંગ્રેસમાં જહાલવાદી-મવાળવાદી જૂથોનું પુનઃ એકીકરણ અને કોંગ્રેસ-મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેના કરાર સમજાવ્યા છે. આ કરાર દ્વારા મુસ્લિમ લીગની અલગ મતદાર મંડળની માંગણી કોંગ્રેસ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી જે ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઘટના બની. આ સમયગાળામાં ગાંધીજીનું ભારતીય રાજકારણમાં પ્રવેશ અને તેમના પ્રારંભિક સત્યાગ્રહોની પૂર્વભૂમિકા વર્ણવી છે.
ચંપારણ સત્યાગ્રહ, અમદાવાદ મિલ મજૂર આંદોલન અને ખેડા સત્યાગ્રહ06:48:02
આ ભાગમાં ગાંધીજીના ભારતમાં થયેલા પ્રથમ સત્યાગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે. 1917નો ચંપારણ સત્યાગ્રહ અને 'તિનકઠિયા' પદ્ધતિ, 1918નો અમદાવાદ મિલ મજૂર આંદોલન અને ગાંધીજીના પ્રથમ આમરણ ઉપવાસની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. 1918નો ખેડા સત્યાગ્રહ, અતિવૃષ્ટિને કારણે પાક નિષ્ફળ જતાં કર માફીની માંગ, અને ગાંધીજી તેમજ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની ભૂમિકા અને સફળતાને વિગતવાર સમજાવવામાં આવી છે.
રોલેટ એક્ટ, જલિયાવાલા બાગ હત્યાકાંડ અને અસહકાર આંદોલન07:03:38
આ ભાગમાં 1919ના રોલેટ એક્ટ ('કાળો કાયદો') સામે ભારતવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શન, તેની જોગવાઈઓ અને ગાંધીજીના 'નો વકીલ, નો અપીલ, નો દલીલ'ના નિવેદનની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. 1919ના જલિયાવાલા બાગ હત્યાકાંડની ભીષણ ઘટના, જનરલ ડાયરનો આદેશ, હન્ટર કમિશનનો અહેવાલ અને ભારતીય નેતાઓની પ્રતિક્રિયાઓ સમજાવવામાં આવી છે. ખિલાફત આંદોલન અને 1920ના અસહકાર આંદોલનના કારણો, રચનાત્મક-ખંડનાત્મક કાર્યક્રમો અને તેની વ્યાપક અસરનું વિશ્લેષણ કરાયું છે. ચોરીચોરા ઘટના (1922) બાદ અસહકાર આંદોલનની સમાપ્તિ અને ગાંધીજીની ધરપકડની વિગતો પણ આવરી લેવાઈ છે.
સ્વરાજ પક્ષ, સાયમન કમિશન અને લાહોર ષડયંત્ર07:22:00
આ ભાગમાં 1923માં ચિત્તરંજન દાસ અને મોતીલાલ નેહરુ દ્વારા સ્થપાયેલી સ્વરાજ પક્ષની રચના અને તેની કેન્દ્રીય ધારાસભામાં ભૂમિકાની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. 1928માં ભારતમાં આવેલા સાયમન કમિશન સામેના વ્યાપક વિરોધ પ્રદર્શન, 'સાયમન ગો બેક'ના નારા અને લાલા લજપતરાયના મૃત્યુની ઘટના સમજાવવામાં આવી છે. ચંદ્રશેખર આઝાદ અને ભગતસિંહના નેતૃત્વ હેઠળના હિન્દુસ્તાન સોશિયાલિસ્ટ રિપબ્લિકન એસોસિયેશન (HSRA) દ્વારા આયોજિત લાહોર ષડયંત્ર અને બ્રિટિશ અધિકારી સોન્ડર્સની હત્યા તેમજ ભગતસિંહ, સુખદેવ અને રાજગુરુને મળેલી ફાંસીની ઘટનાઓ આવરી લેવામાં આવી છે.
નેહરુ રિપોર્ટ, પૂર્ણ સ્વરાજ અને સવિનય કાનૂન ભંગ07:34:25
આ ભાગમાં 1928ના નેહરુ રિપોર્ટ, તેની મુખ્ય ભલામણો (મૂળભૂત અધિકારો અને ડોમિનિયન સ્ટેટસ) અને મુસ્લિમ લીગ દ્વારા કરાયેલા વિરોધની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. 1929ના લાહોર અધિવેશનમાં જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા પસાર કરાયેલ પૂર્ણ સ્વરાજનો ઠરાવ અને 26 જાન્યુઆરી 1930ને 'પૂર્ણ સ્વરાજ દિવસ' તરીકે ઉજવવાનો નિર્ણય સમજાવ્યો છે. 1930માં ગાંધીજી દ્વારા શરૂ કરાયેલ સવિનય કાનૂન ભંગ આંદોલન, દાંડી કૂચ, મીઠાના કાયદાનો ભંગ અને તેના દેશવ્યાપી પ્રભાવની વિગતો આપવામાં આવી છે, જેમાં ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાનની 'ખુદાઈ ખિદમતગાર' અને અન્ય પ્રાદેશિક સત્યાગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે.
ગોળમેજી પરિષદો, પૂના કરાર અને ભારત સરકાર અધિનિયમ 193507:44:50
આ ભાગમાં 1930, 1931 અને 1932માં લંડનમાં આયોજિત ત્રણેય ગોળમેજી પરિષદો, તેમાં ભાગ લેનાર મુખ્ય નેતાઓ (ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર, જામ રણજીતસિંહ, એની બેસન્ટ, મદન મોહન માલવિયા) અને ગાંધીજીની બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં ભૂમિકાની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. રેમસે મેકડોનાલ્ડનો 'કોમ્યુનલ એવોર્ડ' અને અનુસૂચિત જાતિ માટે અલગ મતદાર મંડળની જોગવાઈ સામે ગાંધીજીના આમરણ ઉપવાસ તેમજ 1932ના પૂના કરાર દ્વારા અનુસૂચિત જાતિ માટે અનામત બેઠકોના સ્વીકારની વિગતો સમજાવવામાં આવી છે. 1935ના ભારત સરકાર અધિનિયમની મુખ્ય જોગવાઈઓ, બંધારણ પર તેની અસર અને 1937માં પ્રાંતોમાં થયેલી ચૂંટણીઓના પરિણામોનું વિશ્લેષણ કરાયું છે.
બીજું વિશ્વયુદ્ધ, ઓગસ્ટ ઓફર, ક્રિપ્સ મિશન અને ભારત છોડો આંદોલન07:57:38
આ ભાગમાં 1939માં શરૂ થયેલ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ભારતીય રાજકારણમાં આવેલા પરિવર્તનોની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. વાઈસરોય લિનલિથગો દ્વારા ભારતને યુદ્ધમાં જોડી દેતા કોંગ્રેસ મંત્રાલયોના રાજીનામા, 1940ની 'ઓગસ્ટ ઓફર' અને ભારતીય નેતાઓ દ્વારા તેનો અસ્વીકાર સમજાવ્યો છે. 1942માં ભારતમાં આવેલા 'ક્રિપ્સ મિશન', તેની મુખ્ય ભલામણો અને કોંગ્રેસ-મુસ્લિમ લીગ દ્વારા તેના અસ્વીકારની વિગતો અપાઈ છે. 1942ના 'ભારત છોડો આંદોલન' ('કરો યા મરો' સૂત્ર), ઓપરેશન ઝીરો અવર અને ગાંધીજી સહિતના નેતાઓની ધરપકડ, ગુપ્ત રેડિયો સ્ટેશનો અને પ્રાદેશિક પ્રભાવોની ચર્ચા કરવામાં આવી છે.
સુભાષચંદ્ર બોઝ, આઝાદ હિન્દ ફોજ અને દેશનું વિભાજન08:12:49
આ ભાગમાં સુભાષચંદ્ર બોઝના રાજકીય જીવન, કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ પદેથી રાજીનામું, 1939માં ફોરવર્ડ બ્લોકની સ્થાપના અને તેમની જર્મની-જાપાનની યાત્રા દ્વારા આઝાદ હિન્દ ફોજનું પુનર્ગઠન સમજાવ્યું છે. આઝાદ હિન્દ ફોજની કામગીરી, અંદમાન-નિકોબાર ટાપુઓનું નામકરણ અને સુભાષચંદ્ર બોઝના 'ચલો દિલ્હી' અને 'જય હિન્દ'ના સૂત્રોની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. આઝાદ હિન્દ ફોજના સૈનિકો પર લાલ કિલ્લા પર ચાલેલા કેસ અને નૌસેના વિદ્રોહની ઘટનાઓ પણ આવરી લેવાઈ છે. 1946ના 'કેબિનેટ મિશન', વચગાળાની સરકારની રચના, બંધારણ સભાનું નિર્માણ અને 1947ના 'માઉન્ટબેટન યોજના' દ્વારા ભારત-પાકિસ્તાનના વિભાજનના પ્રસ્તાવની વિગતો તેમજ 1947ના 'ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ' દ્વારા ભારતની આઝાદીની અંતિમ ક્ષણોનું વર્ણન કરાયું છે.