GOMBURZA (Isang NHCP Dokumentaryo)

Bago ang 1872, nagkaroon na ng iba't ibang pag-aalsa laban sa kolonyalismong Espanyol sa Pilipinas, ngunit ang mga ito ay hindi nagkakaisa kaya't madalas na nabibigo. Gayunpaman, ang tradisyon ng pakikibaka para sa kalayaan ay nagmula sa mga unang Pilipino na may mga pag-aalsang may oryentasyong relihiyoso, gaya nina Bancao, Sumuroy, at Tapar. Sa ika-17 siglo, nagkaroon ng kilusang pinangunahan ni Hermano Pule, na ang Cofradia de San Jose ay brutal na sinupil ng pamahalaang Espanyol noong 1841. Ang insidenteng ito ay nagdulot ng pag-aalsa ng rehimyentong Tayabas noong 1843, kung saan sumigaw ang mga nag-alsa ng 'kalayaan'. Ang mga pangyayaring ito ay nagpapakita ng pagnanais ng mga Pilipino na putulin ang ugnayan sa Espanya. Ikinokonekta din ang pakikibaka ni Hermano Pule kay Padre Pedro Pelaez, isang tagapanguna ng sekularisasyon ng mga parokya. Noong 1868, nagkaroon ng 'Glorious Revolution' sa Espanya na nagdala ng liberal na pamahalaan sa Pilipinas, sa ilalim ni Gobernador-Heneral Carlos Maria de la Torre, na nagpatupad ng mga pagbabago. Ngunit sa pagbagsak ng republikanong pamahalaan sa Espanya, isinugo si Rafael de Izquierdo, isang mahigpit na gobernador-heneral, na nagpawalang-bisa sa mga repormang naipatupad.

Ang ika-19 na siglo ay nagdala ng malawakang liberalismo mula sa Europa at ang mga pagbabago sa pamamahala ay nakaapekto sa Pilipinas. Kasama rito ang pagtatapos ng Galleon Trade at ang pagbubukas ng Pilipinas sa kalakalang pandaigdig noong 1834. Ang pagbubukas ng Suez Canal noong 1869 ay nagpadali sa pagpasok ng mga liberal na ideya mula sa Europa, tulad ng mga konsepto ng kalayaan, pagkakapantay-pantay, at mabuting pamamahala. Ang edukasyon ay unti-unting naging liberal, na hindi nagustuhan ng mga prayle dahil nagdulot ito ng pag-iisip na may karapatan ang mga Pilipino na maging malaya at pantay sa mga Espanyol. Sa panahong ito, ang Espanya ay mayroon na lamang apat na kolonya: Cuba, Puerto Rico, Guam, at ang Pilipinas. Lumaganap ang pagkadismaya ng mga Pilipino sa mabagal na proseso ng reporma. Ang pamamayani ng 'frailocracy' (pamamahala ng mga prayle) ay malinaw. Hindi tulad ng mga sibil na opisyal na may limitadong termino, ang mga prayle ay mas matagal naninirahan sa mga bayan, na nagbigay sa kanila ng malawak na kapangyarihan sa lipunan, pananalapi, at pulitika. Ginagamit nila ang kanilang kapangyarihan upang mang-abuso, at ang pagmamay-ari ng mga hacienda ay nagpalakas sa kanilang impluwensya. Ang pagdaragdag sa kawalan ng katarungan ay ang pagtingin ng mga prayle sa mga Pilipino bilang 'Indio' na mas mababa, kasama ang pagpapatupad ng mga mapang-aping patakaran tulad ng polo y servicios at encomienda.

Si Padre Mariano Gomes, isang paring taga-Sta. Cruz, Maynila, ay itinalaga sa Bacoor, Cavite, at nagsilbi roon sa loob ng 48 taon. Siya ay itinuring na isang "one-man non-governmental organization" dahil sa kanyang malalim na pakikipag-ugnayan sa komunidad, pagtatayo ng mga kalsada, pagpapabuti ng serbisyo, at pagtulong sa ekonomiya. Naging kilala rin siya bilang tagapamagitan sa mga labanan laban sa batas. Si Padre Jacinto Zamora, taga-Pandacan, Maynila, ay isang napakatalinong pari at naging kaklase ni Padre Burgos. Si Padre Jose Burgos, taga-Vigan, Ilocos Sur, ay isang criollo at napakatalino rin, na may pitong diploma, dalawa rito ay doktorado. Naging guro siya ni Paciano Rizal at naging malapit kay Gobernador-Heneral De la Torre. Ang tatlong pari ay nag-aral ng teolohiya at pilosopiya at naglingkod sa iba't ibang parokya, kasama si Burgos na nagsilbi sa Manila Cathedral. Noong 1850s, naging mainit na usapin ang sekularisasyon, na pinamunuan ni Padre Pedro Pelaez, kung saan ang mga paring Pilipino, mestiso, at insular ay nanawagan na ipaubaya sa mga paring sekular ang mga parokya. Ang mga prayle ay tumangging gawin ito dahil ayaw nilang bitawan ang kanilang mga pribilehiyo at kapangyarihan. Ayon sa Konseho ng Trent, ang mga regular na pari ay dapat lamang magmisyon at hindi dapat humawak ng parokya, na dapat sa mga sekular. Ngunit dahil sa kakulangan ng mga paring Espanyol na sekular, ang mga parokya ay ibinigay sa mga regular. Nang bumalik ang mga Heswita noong 1859, na pinatalsik noong 1768, nabawi nila ang kanilang mga parokya, na nagtulak sa mga Rekoleto na bawiin ang mga parokya na pinangangasiwaan ng mga sekular na pari. Nagdulot ito ng pag-igting sa panawagan para sa mas malawak na sekularisasyon. Ang paglaban para sa sekularisasyon ay nakaugat sa rasismo at sa ideya ng 'kadalisayan ng dugo'.

Ang pagtutol ng mga prayle sa sekularisasyon ay batay din sa hinala na ang mga paring sekular na Pilipino ay maaaring magplano ng rebolusyon, tulad ng nangyari sa Mexico sa pamumuno ni Padre Miguel Hidalgo. Si Gobernador-Heneral Izquierdo, na isang Freemason, ay nakatanggap ng liham na nagbubunyag ng isang planong pag-aalsa, ngunit pinili niyang ipatapon lamang ang mga mason na sangkot. Ang mas malala ay inimbuelto ang tatlong pari sa pamamagitan ng pekeng testimonya ni Francisco Zaldua, isang mutineesr na nagsabing si Burgos ang nagbayad sa mga manghihimagsik. Dahil dito, dinakip ang tatlong pari na konektado sa kilusang sekularisasyon. Walang tiyak na ebidensya ang natuklasan na direktang nagpapatunay na sila ang utak ng Cavite Mutiny. Si Padre Gomes, sa edad na 72, ay ipinagtanggol ng mga mamamayan ng Bacoor, ngunit sumama pa rin siya. Si Padre Zamora, na sinasabing may iba pang hinahanap, ay dinakip matapos makita ang isang liham na nagbabanggit ng 'bala at pulbura', na ginagamit na kodigo para sa sugal. Ang tatlong pari ay dinala sa Fort Santiago, at kahit na ang Arsobispo ng Maynila, Meliton Martinez, ay naniwala sa kanilang kawalang-sala, sila ay hinatulan ng kamatayan.

Noong Pebrero 17, 1872, isinagawa ang pagbitay kina Gomes, Burgos, at Zamora sa Bagumbayan. Unang pinatay si Zaldua, sumunod si Padre Gomes, na maringal na humarap sa kamatayan. Si Padre Zamora naman ay nawalan ng katinuan, habang si Padre Burgos ay umiyak hindi dahil sa takot sa kamatayan, kundi dahil sa kawalang-katarungan. Naging inspirasyon ang kanilang pagkabayani sa mga susunod na henerasyon ng mga Pilipino. Ang pangalan nilang Gomburza ay ginamit na password sa Katipunan. Ang kanilang pagkamatay ang pinaniniwalaang bumuo ng nasyonalismong Pilipino. Ayon sa mananalaysay na si Teodoro Agoncillo, walang kasaysayan ang Pilipinas bago ang 1872 dahil ang mga Pilipino ay tumutingin sa kanilang sarili bilang mga rehiyonal (Bicolano, Ilocano, Tagalog, atbp.) at hindi bilang 'Filipino'. Ang kanilang pagkabayani ang nagpukaw ng damdamin ng pagkakaisa sa mga Pilipino, na siyang nagbigay daan sa Propaganda Movement at sa Rebolusyong Pilipino. Ang pagpatay sa tatlong pari ay labis na dinamdam ng mga Pilipino at naging simula ng paglaban para sa pambansang kamalayan. Ang El Filibusterismo ni Jose Rizal ay inialay sa Gomburza, na nagpapakita ng malaking epekto nila sa kanyang pag-iisip. Ang mga martir na ito ang naging inspirasyon ng mga bayani ng Pilipinas sa kanilang laban para sa kalayaan.